This article is not available in selected language.

Emigracyjna kultura

Emigracyjna kultura – twórczość kulturalna (literacka, artystyczna, naukowa, edukacyjna) na obczyźnie będąca następstwem emigracji politycznej. W XVIII–XX w. aktywność kulturalna na emigracji była najczęściej wyrazem protestu twórców przeciwko tym zjawiskom, które spowodowały opuszczenie kraju pochodzenia (brak suwerenności państwowej, terror, nietolerancja religijna, ograniczenia swobód obywatelskich i twórczych). Za najistotniejsze cele kultury emigracyjnej uznać można w związku z tym: obronę wartości zagrożonych lub niszczonych w kraju (tradycja, tożsamość narodowa, religia, więzi historyczne i obraz przeszłości, prawa człowieka), kształtowanie postaw niepodległościowych, zwracanie uwagi opinii międzynarodowej na sytuację polityczną w kraju, dialog ze środowiskami emigracyjnymi innych narodów oraz – nie zawsze skuteczne – próby nawiązania kontaktu z elitami kraju osiedlenia. Twórczość indywidualna na obczyźnie była wspomagana i uzupełniana przez instytucje kultury o różnorodnym charakterze (fundacje, oficyny wydawnicze, księgarnie, biblioteki, towarzystwa naukowe, organizacje zawodowo-twórcze, rozgłośnie radiowe, galerie, zespoły teatralne, placówki oświatowe różnych szczebli, szkoły wyższe). Ich działalność umożliwiała kontynuowanie twórczości przedstawicielom różnych dyscyplin artystycznych i naukowych, wpływając na rozwój życia umysłowego, hierarchizację dokonań (nagrody literackie), zapewniała także kontakt między twórcami zamieszkałymi w różnych krajach. Charakterystycznym elementem kultury emigracyjnej w XIX–XX w. było najczęściej rozbudowane i zróżnicowane czasopiśmiennictwo (informacyjne, polityczne, literackie, kulturalno-społeczne, naukowe) traktowane jako forum życia umysłowego, m.in. kreowania myśli politycznej i ujawniania stosunku do wydarzeń zewnętrznych, oraz instrument, za pomocą którego wychodźstwo starało się utrzymywać kontakt z krajem.

Polskie wychodźstwa niepodległościowe w XVIII–XX w. uczyniły z kultury jedną z najważniejszych form swojej działalności. Emigracja w 1831 r. (Wielka Emigracja) nie tylko zasłynęła dzięki wybitnym twórcom (Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Cyprian Norwid), ale powołała też wiele instytucji kultury, z których do dziś działa w Paryżu Biblioteka Polska oraz Towarzystwo Historyczno-Literackie. Z doświadczeń wychodźstwa polistopadowego korzystała emigracja po powstaniu styczniowym 1863–1864, a także wojenna (1939) i powojenna (1945, 1968, lata 80.), kiedy to poza krajem znaleźli się pisarze (m.in. W. Gombrowicz, G. Herling-Grudziński, M. Hłasko, J. Lechoń, Cz. Miłosz, S. Mrożek, T. Parnicki, K. Wierzyński), historycy (O. Halecki, M. Kukiel), badacze literatury (W. Lednicki, W. Weintraub, J. Trypućko), filozofowie (J.M. Bocheński, L. Kołakowski), plastycy (J. Czapski, J. Lebenstein), kompozytorzy (R. Palester, A. Panufnik) i ludzie teatru (L. Pobóg-Kielanowski, M. Hemar). Dzięki instytucjom powołanym do życia w Londynie (m.in. Instytut Polski i Muzeum Gen. Sikorskiego, Biblioteka Polska, Polski Uniwersytet na Obczyźnie, Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie), Paryżu (Instytut Literacki, „Kultura”), Nowym Jorku (Polski Instytut Naukowy, Instytut Józefa Piłsudskiego), a także dzięki radiu (RWE, BBC, Głos Ameryki) twórczość kulturalna poza krajem stała się przeciwwagą dla kultury w kraju, ograniczanej przez cenzurę i poddawanej presji ideologicznej, oraz zyskała wysoką rangę intelektualną i artystyczną (Nagroda Nobla w dziedzinie literatury dla Cz. Miłosza).

W XIX w. los wychodźców stał się udziałem rosyjskich demokratów (A. Hercen i jego czasopismo „Kołokoł”), a także tych pisarzy, którzy nie czuli się we własnym kraju w pełni wolni (1851–1870 na dobrowolnym wygnaniu przebywał V. Hugo). W XX w. działalność kulturalna na emigracji stała się powszechniejsza na skutek powstania państw totalitarnych. W wyniku dojścia do władzy Adolfa Hitlera (1933) z Niemiec, a następnie z Austrii (do Francji i W. Brytanii oraz USA) wyjechała duża grupa ludzi pióra i naukowców (Theodor Adorno, R. Carnap, Albert Einstein, Zygmunt Freud, Erich Fromm, Thomas Mann, Robert Musil, Józef Roth, Stefan Zweig). Poza Niemcami działały organizacje twórcze i naukowe, a wielu naukowców niemieckojęzycznych podjęło pracę na uniwersytetach amerykańskich. Po rewolucji bolszewickiej w Rosji na emigracji znalazło się wielu rosyjskich pisarzy, naukowców i artystów (K. Balmont, I. Bunin, D. Mereżkowski, W. Nabokow, W. Kandinsky), powstały oficyny wydawnicze, ukazywała się prasa. Głównymi ośrodkami życia umysłowego „białych” Rosjan były Paryż, Berlin, Praga i Warszawa. W 1972 r. Związek Sowiecki opuścił I. Brodski, a w 1974 z powodów politycznych z ZSRR został wydalony A. Sołżenicyn. Twórczość Brodskiego i Sołżenicyna, podobnie jak Bunin — laureatów Nagrody Nobla, którzy osiedli w USA, przyczyniła się do ujawnienia prawdy o rzeczywistym obliczu komunistycznej dyktatury. Po II wojnie światowej instytucje kulturalne (prasa, wydawnictwa) rozbudowała emigracja ukraińska, której początki sięgają lat 20., także litewska, węgierska, czeska i inne wywodzące się z państw bloku sowieckiego. Rozpad systemu komunistycznego wpłynął na treść i charakter działań kulturalnych podejmowanych poza krajem, nie spowodował jednak likwidacji większości instytucji kulturalnych, nie oznaczał także powrotu z emigracji tych wszystkich twórców, którzy udali się na nią z powodów politycznych.

Rafał Habielski

 

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.