This article is not available in selected language.

Polska Partia Socjalistyczna

(PPS), partia polit., zał. XI 1892 na zjeździe socjalistów w Paryżu przez działaczy II Proletariatu, Zjednoczenia Robotn., Związku Robotników Pol. i Gminy Nar.-Socjalist.; działała w Królestwie Pol.; jednocześnie powstał Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Przyjęty przez zjazd Szkic programu PPS głosił, że warunkiem realizacji programu socjalist. na ziemiach pol. jest odzyskanie przez Polskę niepodległości. PPS była partią wielonurtową, skupiającą działaczy o różnych poglądach i pochodzących z różnych środowisk społ., niejednolicie interpretujących zasady socjalist. myśli społ. i polit., o zróżnicowanym stosunku do kwestii rewolucji socjalist., dyktatury proletariatu, roli walki klas i klasy robotn. w życiu społ.; mimo znacznych różnic dzielących najwybitniejszych teoretyków związanych z PPS (E. Abramowskiego, F. Perla, S. Mendelsona, K. Kelles-Krauza, M. Niedziałkowskiego, N. Barlickiego, A. Próchnika, M. Horwitza) do 1944 ideologia PPS pozostawała w gł. nurcie myśli socjaldemokr.; grupy odrzucające podstawowe zasady programowe opuszczały organizację (pierwszym ważnym rozłamem było odejście grupy działaczy z R. Luksemburg i J. Marchlewskim, którzy, odrzuciwszy program zjazdu paryskiego, 1893 utworzyli Socjaldemokrację Królestwa Polskiego; Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy). Od pocz. 1893 powstawały komórki organiz. PPS w kraju, do 1905 partia pozostawała organizacją kadrową wykorzystującą prasę konspiracyjną, druki ulotne i bezpośrednią agitację do propagowania haseł walki o niepodległość i reform socjalnych oraz wspierającą strajki ekonomiczne. Po 1900 rozpoczęto tworzenie Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej. PPS współpracowała z Polską Partią Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska (PPSD) oraz Polską Partią Socjalistyczną zaboru pruskiego; należała do II Międzynarodówki.

W okresie rewolucji 1905–07 była jedną z najważniejszych sił polit., kierowała strajkami, organizowała związki zawodowe, reprezentowała robotników wobec władz i przedstawicieli innych grup społ., przeprowadzała akcje zbrojne przeciwko ros. władzom państw. („krwawa środa”) i przeciwko pol. przeciwnikom polit. (gł. endecji); przekształciła się w partię masową (pod koniec 1906 liczyła ok. 55 tys. czł. we wszystkich regionach Królestwa Pol.).

W okresie narastania nastrojów rewol. i po wybuchu rewolucji 1905–07 w PPS rywalizowały grupy: tzw. starych (J. Piłsudski, W. Jodko-Narkiewicz, L. Wasilewski, B. Jędrzejowski, Perl), będących rzecznikami podporządkowania walki o przebudowę społ. celom nar. (niepodległości), i tzw. młodych (Horwitz, Kelles-Krauz, F. Sachs), głoszących równorzędność celów socjalnych i nar. oraz potrzebę współdziałania pol. i ros. ruchu rewol. w celu obalenia caratu. Konflikt doprowadził do podziału PPS na Polską Partię Socjalistyczną-Lewicę („młodzi”) oraz Polską Partię Socjalistyczną-Frakcję Rewolucyjną („starzy”), dokonanego podczas zjazdu partii XI 1906. Upadek rewolucji 1905–07 spowodował kryzys PPS-Lewicy (działalność niemal zamarła) i PPS-Frakcji Rewol., która 1909 przyjęła nazwę PPS (większość działaczy przeniosła się do Galicji i tworzyła organizacje paramilitarne); skoncentrowanie się kierownictwa PPS na działalności niepodległościowej (Piłsudski, W. Sławek, A. Prystor) wywołało sprzeciw grupy działaczy dążących do zachowania socjalist. charakteru partii (Perl, T. Arciszewski) i przejściowy rozłam na PPS i PPS-Opozycję (1912–14).

W okresie I wojny świat. nastąpiła odbudowa wpływów PPS w Królestwie Pol.; niepodległościowy i demokr. program poparli robotnicy oraz grupy inteligencji i ludności wiejskiej (robotników rolnych); partia stała się jedną z największych organizacji polit. tzw. obozu niepodległościowego (Centr. Kom. Niepodległościowy), jej członkowie stanowili znaczny odsetek członków Polskiej Organizacji Wojskowej. PPS brała udział w odbudowie niepodległego państwa pol., Pogotowie Bojowe Polskiej Partii Socjalistycznej uczestniczyło w rozbrajaniu Niemców, partia współtworzyła pierwsze rządy Rzeczypospolitej (I. Daszyńskiego i J. Moraczewskiego) oraz Rady Delegatów Robotniczych (uznawała je za pomocniczy organ samorządowy). W IV 1919 PPS, PPSD i PPS Zaboru Prus. zjednoczyły się w jedną partię; PPS w programie deklarowała wolę obrony niepodległości, głosiła konieczność wprowadzenia w Polsce 1-izbowego ustroju parlamentarnego, rozbudowę samorządu lokalnego i zawodowego, gwarancji wolności i praw obywatelskich, rozdzielenia Kościołów (związków wyznaniowych) i państwa, zapewnienia mniejszościom nar. autonomii terytorialnej i kulturowej; broniła prawa prac. najemnych do 8-godzinnego dnia pracy, urlopów wypoczynkowych i ubezpieczeń społ., domagała się częściowej nacjonalizacji przemysłu i reformy rolnej. PPS popierała politykę Naczelnika Państwa i stanowiła jeden z najsilniejszych elementów obozu belwederskiego, była rzeczniczką programu federacyjnego (związku państw Europy Środk. przeciwstawiającego się Rosji i Niemcom, ułatwiającego porozumienie w przypadku konfliktów).

W 1918–30 gł. przeciwnicy PPS to ND i ruch komunist. (dążący do przechwycenia bazy społ. i przejmujący radykalną lewicę partyjną, m.in. 1919 PPS-Opozycję, później grupy J. Czeszejki-Sochackiego, S. Łańcuckiego, C. Porankiewicza); od 1921 PPS była w opozycji, 1923 zwalczała rząd Chjeno-Piasta, później popierała rządy: gen. W. Sikorskiego, W. Grabskiego i A. Skrzyńskiego; 1926 poparła czynnie przewrót majowy (uznała, że przejęcie władzy przez Piłsudskiego pozwoli ograniczyć wpływy prawicy w życiu polit.), jednak antydemokr. posunięcia nowych władz oraz rozłam dokonany 1928 przez grupę zwolenników Piłsudskiego (Polska Partia Socjalistyczna dawna Frakcja Rewolucyjna) spowodowały przejście partii do opozycji; 1929–30 współorganizowała Centrolew. Represje władz państw. wobec działaczy PPS (skazanie w procesie brzeskim: N. Barlickiego, A. Ciołkosza, S. Dubois, H. Liebermana, M. Mastka i A. Pragiera) oraz zmniejszenie aktywności polit. środowisk robotn. i inteligenckich w okresie wielkiego kryzysu gosp. 1929–33 spowodowały załamanie siły PPS (1933 liczyła zaledwie 15 tys. czł.) oraz radykalizację części jej kierownictwa (Barlickiego, B. Drobnera, Dubois, A. Próchnika) i członków partii. W 1935–36 część organizacji okręgowych współpracowała z komunistami, zawarto tzw. pakt o nieagresji; 1936 władze PPS odrzuciły komunist. koncepcję jednolitego frontu i podejmowały próby współdziałania z ruchem lud.; reagując na niedemokr. ordynację wyborczą (1935), PPS zbojkotowała wybory parlamentarne 1935 i 1938; skoncentrowała się na rozbudowie podporządkowanych jej organizacji społ., kult. i zawodowych. W programie przyjętym 1937 na kongresie radomskim PPS deklarowała walkę o Pol. Republikę Socjalist., w której nastąpi uspołecznienie wielkiej własności, wprowadzenie gospodarki planowej, a rząd robotn.-chłopski będzie kontrolowany przez społeczeństwo; najważniejszym bieżącym celem PPS było obalenie władzy sanacji. Najwyższym organem władzy PPS był kongres, który wyłaniał Radę Nacz. oraz kierujący działalnością bieżącą partii CKW; istotny wpływ na działalność PPS miał klub parlamentarny — Związek Parlamentarny Pol. Socjalistów; 1919–31 PPS w wyborach parlamentarnych zdobywała po kilkadziesiąt mandatów (1928 ok. 1,5 mln głosów, 63 mandaty poselskie). Pod patronatem PPS działały: Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, klasowe związki zawodowe, Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Związek Niezależnej Młodzieży Socjalist., Warsz. Spółdzielnia Mieszkaniowa. Główni działacze w okresie II RP: Daszyński, J. Kwapiński, Lieberman, Moraczewski, Niedziałkowski, Perl, Pragier, Pużak, Z. Zaremba; gł. organy prasowe: „Robotnik”, „Naprzód”, „Dziennik Ludowy”, „Gazeta Robotnicza”, „Przedświt”.

W okresie II wojny świat. PPS została formalnie rozwiązana, część kierownictwa partii powołała Polską Partię Socjalistyczną-Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN); lewica utworzyła organizację Polscy Socjaliści, 1943 przekształconą w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów; na uchodźstwie we Francji, później w W. Brytanii podjął działalność Kom. Zagraniczny PPS (Ciołkosz, Kwapiński, Lieberman, Pragier, Stańczyk). PPS-WRN wchodziła w skład koalicji popierającej rząd RP na uchodźstwie oraz instytucje Pol. Państwa Podziemnego; V 1944 PPS-WRN formalnie powróciła do nazwy PPS, na terenach wyzwolonych spod okupacji niem. podjęła próbę jawnej działalności; po jej uniemożliwieniu przez władze państw. część działaczy pozostała w konspiracji i utrzymywała łączność z Kom. Zagranicznym PPS; 1946–48 wielu czł. PPS-WRN opuściło kraj lub zostało aresztowanych i skazanych w procesach politycznych. Działacze socjalist. współpracujący z PPR i popierający PKWN utworzyli IX 1944 tzw. Odrodzoną PPS, do której jesienią przystąpiła część działaczy PPS-WRN; członkowie partii wchodzili w skład KRN, PKWN, Rządu Tymczasowego RP oraz Tymczasowego Rządu Jedności Nar.; 1944 PPS liczyła kilka tys. członków, w poł. 1947 ponad 600 tys.; trwały spory o program i politykę partii (koncepcje gospodarki trójsektorowej i humanizmu socjalist.), zachowanie jej samodzielności; zwycięstwo grupy zwolenników ścisłej współpracy z PPR (J. Cyrankiewicz) oraz usunięcie przeciwników podporządkowania PPR (ponad 200 tys. czł.) doprowadziło XII 1948 do połączenia obu partii na warunkach PPR. Na uchodźstwie kontynuował pracę Centr. Kom. Zagraniczny PPS (PPS na uchodźstwie). W XI 1987 wznowiono działalność PPS w kraju; po kolejnych rozłamach (1988–90) większość partii socjalist. w kraju i na uchodźstwie (z wyjątkiem m.in. tzw. Odrodzonej PPS E. Osóbki-Morawskiego) 1990 połączyła się (honorowa przewodn. L. Ciołkoszowa, przewodn. Rady Nacz. J.J. Lipski, po jego śmierci P. Ikonowicz); 1993–94 PPS wchodziła w skład Sojuszu Lewicy Demokratycznej (część działaczy z Ciołkoszową i G. Ilką podjęła samodzielną działalność); 1995 na czele Rady Nacz. J. Mulak; 1993–97 w ramach Klubu Parlamentarnego SLD, PPS tworzyło Koło Parlamentarne PPS; liczy kilka tys. członków.

— W 2003 przewodn. Rady Nacz. PPS został A. Ziemski, a 2005 — M. Peters; XII 2004 współzałożycielka Unii Lewicy.

A. i L. Ciołkoszowie Zarys historii socjalizmu polskiego, t. 1–2, Londyn 1966–72;

J. Holzer PPS. Szkic dziejów, Warszawa 1977;

A. Siwik PPS na emigracji w latach 1945–1956, Kraków 1998.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.