W okresie średniowiecza na terenie gminy istniały różny typ własności: Dzwonowa i Jodłowa były miejscowościami królewskimi, Dęborzyn z Kawęczynem i Zagórze należały do benedyktynów natomiast Dębowa była własnością szlachecką. Pierwsza wzmianka o Jodłowej pochodzi z 1354 r., z kolei w 1359 r., król Kazimierz Wielki zezwolił braciom – Jędrzejowi i Mikołajowi na założenie osady Jodłowa (tzw. Jodłowa Dolna lub Niemiecka), na terenie ziemi bieckiej w oparciu o prawo magdeburskie, gdzie zatrzymywali się przybysze z Niemiec. W tym celu bracia otrzymali pozwolenie zagospodarowania 80 łanów frankońskich aż do rzeki Wisłoki. Teren ten pokrywał się ze szlakiem handlowym prowadzącym do Koszyc w Górnych Węgrzech (dzisiejszej Słowacji) – przez pobliskie miasteczko Biecz i dalej do Sandomierza[1.1]. Najprawdopodobniej w tym czasie została założona parafia jednak nie zachował się do czasów współczesnych akt erekcyjny, który miał zaginąć w czasie pożaru kościoła w 1656 roku. Obecny kościół został wybudowany w połowie XVII w., na jego podstawie w czasach późniejszych m.in. odnowiono kaplicę, dobudowano ołtarze, organy, przedłużono pododdział nawy[1.2]. Z kolei w 1353 roku król Kazimierz Wielki nadał Kunadowi synowi Alpodrika 100 łanów frankońskich na założenie osady na prawie magdeburskim, nadając mu jednocześnie wójtostwo w Jodłowej Górnej (tzw. polskiej)[1.3]. W 1564 r. w Jodłowej mieszkało 111 kmieci (na 38 łanach), 29 zagrodników, 4 karczmarzy, 80 komorników, istniały 4 młyny, 2 folwarki, 2 stawy. Podział na dwie odrębne wioski zanikał, przez wykupywanie sołectw przez dzierżawców, którymi kolejno byli: Mikołaj Wyszmuntowski, Dobisław Ciekliński, Seweryn Boner, Kamienniccy, Strzyżowscy, Białobrzescy, Stanisław Koniecpolski, Aleksander Brzeżański i Januszewscy. W związku ze wzrostem liczby mieszkańców w Jodłowej ziemie ulegały podziałowi, a zagrody zagęszczeniu, na wskutek tych podziałów powstały przysiółki m. in. Buczyna, Potoki, Biedoszyce, Wisowa[1.4]. W XVI wieku na terenie wsi istniały dwa duże folwarki, powiększane kosztem ziem chłopskich. W XVII wieku Jodłowa była dużą osadą, liczyła 129 domów, oprócz rolnictwa zajmowano się rzemiosłem i handlem. W 1765 r. w Jodłowej wzmiankowany jest ratusz – karczma i browar[1.1.4].

Miasteczko zostało rozsławione przez anonimowego autora, który pod pseudonimem Januarius Sowizdralius w 1614 roku, w utworze "Peregrynacja dziadowska zwłaszcza owych jarmarczników trzęsigłowów, w który sposób zwykli bywać na miejscach świętych. Nie tykając tych, którzy sprawiedliwym karaniem Bożym nawiedzeni przy kościelach abo w szpitalach siedzą” opisał słynny jarmark miedzią, winem i żywnością, odbywający się w Jodłowej 13 listopada[1.5].

W XVIII w., osada słynęła z uprawy lnu i tkactwa. W tym czasie datuje się także zatarg z chłopów z dzierżawcą – Władysławem Siedleckim, który zobowiązał chłopów do znacznych obciążeń – doszło do buntu i bezpośrednich strać. W tym okresie miały również miejsce częste ucieczki chłopstwa do Biecza, będące powodem licznych procesów pomiędzy miastem Bieczem, a Jodłową.

W 1772 r. po dokonaniu I rozbioru Polski ziemie powiatu pilzneńskiego a tym samym i Jodłowy znalazły się pod zaborem austriackim w ramach Królestwa Galicji. W XIX w. w urzędowych spisach austriackich, Jodłowa była określana jako miasteczko, które prawa miejskie utraciło z początkiem XX w[1.1.4]. Kuropatnicki w przewodniku po Galicji z 1787 r. pisze o Jodłowej, „wieś ta od trzysta osady mająca obfitością lnów i tkaczy, bogatym dotąd probostwem sławna, dzierżawcą jest Pani z Morsztynów Dębińska starościna wolbromska”. W 1815 r. właścicielem Jodłowej był Aleksander Dębali, który dobra te otrzymał od zaborców, na rzecz skarbu przez nich przejętych, w zamian za inne[1.6], od 1834 r. właścicielem zostaje Lucjan Kraiński, uczestnik powstania listopadowego (żona Olimpia, córka gen. Dwernickiego). Po nim przejął je Michał Dobrzyński (zięć) a pod koniec XIX w., dobra obiął Feliks Kollat, który sprzedał je Stanisławowi Wisłockiemu. W 1918 r nastąpiła parcelacja majątku pomiędzy gospodarzy jodłowskich, dwór, park i część ziemi nabył Ziaja.

Podobnie jak w całej Galicji również w Jodłowej miały miejsce wystąpienia chłopów przeciw panom i księżom w roku 1846, znane pod nazwą rewolucją krakowską. Wg Leszka Mikruta[1.7] w gminie widoczne były liczne zamieszki. Powstanie zapowiedziane na noc z 20 na 21 lutego 1846 r. wybuchło wcześniej - 18 lutego, gdy grupy powstańców złożone na ogół ze szlachty i inteligencji wyruszyły do miast rozbroić austriackich żołnierzy. Tymczasem Austriacy ani palcem nie kiwnęli i nie tknęli polskich powstańców, ale zrobili to polscy chłopi namówieni przez austriackich urzędników. Właściciel Jodłowej Lucjan Kraiński zięć słynnego generała Józefa Dwernickiego wodza licznych bitew z powstania listopadowego 1830 r. był nieobecny w Jodłowej, gdy zgraja chłopstwa z Kowalowej lub z Burzyna plądrowała jego dwór. Nie było w Jodłowej także księdza proboszcza Jana Kolbuszewskiego. Zamierzano rozprawić się z ks. wikariuszem Józefem Zielenieckim, lecz niektórzy trzeźwiejsi zapobiegli temu obawiając się o dalszą posługę kapłańską, gdy braknie duchownego. Do dramatu doszło w Jodłowej zachodniej na “Stawisku”, gdzie rozbestwione chłopstwo z wiosek na zachód od Jodłowej leżących, napadło na folwark; wywleczono leśniczego Franciszka Merskiego i jego syna też Franciszka, skatowanych powieziono przez Ryglice w stronę Tarnowa i bito przed każdą karczmą, aż w Zalasowej dobito i trupy zawieziono do Tarnowa, bo za takich lepiej płacono[1.1.7].

Z kolei w roku 1848 miały miejsce wydarzenia rewolucyjne w ramach Wiosny Ludów. Jedynym pozytywnym skutkiem tych krwawych działań był fakt, że a 1848 roku zniesiono poddaństwo na wsi galicyjskiej i zaczęto przyznawać chłopom własność ziemską.

W XIX w., jodłowianie brali udział m.in. w powstaniu kościuszkowskim, powstaniu styczniowym - na cmentarzu stoi pomnik - zbiorowa mogiła powstańców z 1863 roku

W 1868 r., Jodłowa weszła w skład powiatu pilznienskiego - wówczas Prezesem Rady Powiatowej został ks. Jan Kolbuszewski z Jodłowej. Często pilzneńscy członkowie Rady Powiatu wypowiadali się przeciwko przynależności Jodłowej, jako że liczbą ludności przewyższała Pilzno. Po likwidacji powiatu w Pilznie Jodłowa przynależała administracyjnie do powiatu jasielskiego[1.8].

W XIX w., w miasteczku istniał: tartak parowy aktywnie dział cech rzemieślniczy, rozwijało się płóciennictwo, a w pobliskim Pilznie koltlarstwo i płatnerstwo. W Jodłowej została założona kasa oszczędnościowo – pożyczkowa (prezes Władysław Grębski). W 1888 roku powstała: ochotnicza straż pożarna, której prezesem został Kazimierz Kapłon, a w 1889 roku z kolei założono kółko rolnicze dzięki staraniom nauczyciela Józefa Świątkowskiego[1.9]. Na początku XX w. działało Towarzystwo Teatralne ks. Ignacego Zięby oraz klub sportowy Sokół[1.1.8]. Aktywność społeczno – kulturowa wzmocniła się w okresie międzywojennym - istniała wówczas biblioteka, Towarzystwo Domu Ludowego Jedność.

Wraz w wybuchem I wojny światowej już 29 września Rosjanie wkroczyli do Jodłowej. Podczas wojny w grudniu 1914 i maju 1915 roku, na terenie wokół Jodłowej toczyły się walki rosyjsko - austriackie, czego świadectwem są cmentarze wojenne nr 231 i 232[1.10] Najkrwawsze wydarzenia na terenie gminy miały miejsce w dniach 18 -22 grudnia 1914 r. doszło wówczas do zaciętych walk w rejonie Błażkowa - Przeczycy - Jodłowej. Walki toczone na silnie umocnionych wzgórzach pochłonęły setki ofiar. W maju 1915 r., doszło do zaciętych walk mających decydujące znaczenia dla rozstrzygnięć całego frontu wschodniego. Ostatecznie 6 maja 1915 roku Jodłowę zdobyli Austriacy[1.11]. W okresie międzywojennym było widoczne pewne ożywienie gospodarcze okolicy w szczególności dzięki zlokalizowaniu w widłach Wisły i Sanu Centralnego Okręgu Przemysłowego. Mieszkańcy w okolicznych gmin m.in Pilzna, Jodłowej, Brzostka znaleźli zatrudnienie w Dębicy.

W Jodłowej w okresie międzywojennym „były jarmarki, kwitł handel. Okoliczne wioski zaopatrywały się tutaj w towary powszechnego użytku”[1.12].

W czasie II wojny w lasach działały odziały partyzanckie AK, BCH, AL. M.in. grupa bojowa AK stoczyła walkę Niemcami w obronie przed wysiedleniami walkę w okolicy Dębowej poległo 5 partyzantów. Z kolei bez strat własnych żołnierze stoczyli walkę na tzw. Gilowej Górze, gdzie zginęło 24 Niemców. W większości jednak działania grup partyzanckich zawężały się do działań dywersyfikacyjnych na tyłach wroga. Polegały m. in. na pozyskiwaniu broni, wysadzaniu kolei czy rozbijaniu kontyngentów. Szerokim echem w odbiła się tragedia Żydów w lasach Przeczycy - w 1942 r. rozstrzelano tu 160 Żydów oraz wysiedlenie w styczniu 1945 r. 300 mężczyzn z Jodłowej, którzy zostali wysłanie do budowy okopów we Wrocławiu[1.13]. Od września 1944 roku do połowy stycznia 1945 roku wioski doliny Wisłoki 17 stycznia 1945 do Jodłowej wkroczyły wojska radzieckie. Po wkroczeniu Rosjan, NKWD rozpoczęło aresztowania i wywózkę żołnierzy AK. Trafili oni do sowieckich łagrów i więzień.

W okresie PRL w gminie uruchomiono Samorządowe Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Bartosza Głowackiego, wybudowano także ośrodek zdrowia, przedszkole oraz Urząd Gminy. Powstaje Gminna, a następnie Gromadzka Rada Narodowa. W 1961 r. rozpoczyna się elektryfikacja głównej części wsi. Pozostałe wsie: Biedoszyce, Maślakowice, Pańskie Pola, Wisowa i Potoki zostały zelektryfikowane w latach 70-tych[1.14]. Po reorganizacji administracji terenowej w latach 1972-1973 w gminie pozostają wioski: Dębowa, Dęborzyn, Zagórze i Dzwonowa. W 1980 roku powstaje parafia w Jodłowej Górnej, zaś dwa lata później konsekracji nowego kościoła dostępuje Wisowa. W 1984 roku pojawiają się projekty gazyfikacji wsi, którą zakończono w 1987 roku. W 1989 roku oddano do użytku oczyszczalnię ścieków[1.15].

Na mocy ustawy z dnia 5 czerwca 1998 roku utworzony został powiat dębicki, w skład którego wchodzą: miasto Dębica, miasto i gmina Pilzno oraz gminy: Brzostek, Czarna, Dębica, Jodłowa, Żyraków[1.16].

Warto nadmienić, że z Jodłowej pochodzili: m.in.: zapaśnik Zbyszko Cyganiewicz, pułkownik Wojska Polskiego Bolesław Krzyżanowski, śpiewaczka operowa Barbara Kostrzewska. Obecnie Gminę zamieszkuje około 5470 osób 

 

Print
Footnotes
  • [1.1] Hanna Lawra, Artur Bata Pilzno i okolice, Krosno 1997 r., s 85, Hanna Lawra, Artur Bata powiat Dębicki Krosno 2001, s 45
  • [1.2] Hanna Lawra, Artur Bata Pilzno i okolice, Krosno 1997 r., s 87
  • [1.3] http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/595 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T III, s 595(15 grudnia 2009r)
  • [1.4] http://www.jodlowa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=52&Itemid=56 (15 grudnia 2009r)
  • [1.1.4] [a] [b] http://www.jodlowa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=52&Itemid=56 (15 grudnia 2009r)
  • [1.5] http://209.85.229.132/search?q=cache:Vsu5X1L9t2oJ:www.tgn.diecezja.tarnow.pl/archiwum/211199/art3.htm+sowizdrza%C5%82+jod%C5%82owa&cd=2&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a (15 grudnia 2009r)Autorem opisu mógł być, jak poświadczają to akta Uniwersytetu Jagiellońskiego, Joannes Joannis Tribatius de Jodlowa, który w poczet żaków wstąpił w 1594 r. jako czwarty student pochodzący z Jodłowej. Poprzednikiem jego był Jan Lucae Jodlowa, uczący się w Krakowie od 1567 r., ale to raczej nie on napisał omawiany utwór, gdyż w chwili jego ukazania się miał już ponad 60 lat. Mógł tego dokonać również jeden z nauczycieli założonej w 1513 r. tamtejszej szkoły parafialnej. Nie można też wykluczyć, że autorem utworu był późniejszy dzierżawca sołectwa w Jodłowej - Stanisław Koniecpolski.
  • [1.6] http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/595 (15 grudnia 2009r) Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T III, s 595. Dekretem z 16 lutego 1815 r., w zamian za wsie: Kniaziołuka, Oboziska, Nowosielicę oraz osadę Dębolów
  • [1.7] http://209.85.229.132/search?q=cache:FEOrB8aHvfYJ:www.ryglice.pl/gmina/historia/artykuly/rabacja/index.html+Jod%C5%82owa+-+jej+przesz%C5%82o%C5%9B%C4%87+i+tera%C5%BAniejszo%C5%9B%C4%87&cd=7&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a (15 grudnia 2009r)
  • [1.1.7] http://209.85.229.132/search?q=cache:FEOrB8aHvfYJ:www.ryglice.pl/gmina/historia/artykuly/rabacja/index.html+Jod%C5%82owa+-+jej+przesz%C5%82o%C5%9B%C4%87+i+tera%C5%BAniejszo%C5%9B%C4%87&cd=7&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a (15 grudnia 2009r)
  • [1.8] Hanna Lawra, Artur Bata Pilzno i okolice, Krosno 1997 r., s 85
  • [1.9] http://www.lojodlowa.pl/main.html na podstawie (15 grudnia 2009r) na podstawie ks. Jana Mleczki Jodłowa - jej przeszłość i teraźniejszość
  • [1.1.8] Hanna Lawra, Artur Bata Pilzno i okolice, Krosno 1997 r., s 85
  • [1.10] http://www.cmentarze.gorlice.net.pl/ (15 grudnia 2009r)
  • [1.11] http://www.lojodlowa.pl/main.html na podstawie (15 grudnia 2009r) na podstawie ks.Jana Mleczki Jodłowa - jej przeszłość i teraźniejszość,
  • [1.12] z wywiadu z Panią Ireną ze wsi Przecyca na podstawie udzielony Agnieszce Kaczce – opis Żydów na podstawie wspomnień mieszkańców Przeczycy i Jodłowej oraz źródeł historycznych. Rok ed. II/2004 syg. 12
  • [1.13] Hanna Lawra, Artur Bata Pilzno i okolice, Krosno 1997 r., s 86, z grupy 300 osób – jedynie 19 zaginęło
  • [1.14] http://www.lojodlowa.pl/main.html (15 grudnia 2009r) na podstawie ks. Jana Mleczki Jodłowa - jej przeszłość i teraźniejszość
  • [1.15] http://www.lojodlowa.pl/main.html (15 grudnia 2009r) na podstawie ks. Jana Mleczki " Jodłowa - jej przeszłość i teraźniejszość
  • [1.16] http://209.85.229.132/search?q=cache:1D7TZDtQZoYJ:www.ziemia-jasielska.gal.pl/8.html+jod%C5%82owa+%C5%BCydzi&cd=11&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a (15 grudnia 2009r)