Pierwsza wzmianka o Wołkowysku, datowana na 1005 r., pochodzi z Latopisu turowskiego. W Latopisie hipackim wspomina się zaś o Wołkowysku w związku z wtargnięciem na ziemie Górnego Poniemnia książąt halicko-wołyńskich z rodu Romanowiczów – Daniela i jego brata Wasylka. Właśnie ze względu na tę informację rok 1252, w którym odbył się najazd, długo uważano za datę założenia miasta.

W XIII w. Wołkowysk i księstwo wołkowyskie stanowiły obiekt walk między książętami litewskimi i halickimi. W 1254 r., w ramach porozumienia pokojowego, Wojsiełk przekazał synowi Daniela, Romanowi „Nowogródek od Mendoga, a od siebie Wosłonim (Słonim) i Wołkowyjesk (Wołkowysk)”. W Wołkowysku rządy objął Gleb, który uznał się za wasala wielkiego księcia litewskiego. W Latopisie hipackim wspomina się o uczestnictwie Gleba Wołkowyskiego w wyprawie wojsk halicko-wołyńskich na Jaćwingów (1256).

Pod koniec lat 50. XIII w. książęta litewscy Wojsiełk i Towtiwił pojmali, a następnie zamordowali księcia halickiego Romana. W odwecie Daniel Halicki ponownie wyprawił się na Górne Poniemnie, zdobył Wołkowysk i wziął do niewoli księcia Gleba. Latopis nie zawiera informacji o tym, jak zakończyła się wyprawa, ale Wołkowysk pozostał w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po śmierci Romana Daniłowicza, w 1264 r. rządy w Wołkowysku sprawował jego syn Szwarno, a w 1269 r. – inny przedstawiciel dynastii halicko-wołyńskiej Włodzimierz Wasylewicz. W 1289 r. w ramach kolejnych porozumień pokojowych książęta litewscy Butygejd i Butywid przekazali gród księciu halickiemu Mścisławowi Daniłowiczowi.

Badania archeologiczne, prowadzone już od 1925 r. (zapoczątkował je Józef Jodkowski) pozwalają na dokładne określenie czasu powstania Wołkowyska. Wskazują one na to, że na jego dzisiejszym terenie już na przełomie X i XI w. znajdowały się: najstarszy kompleks obronny Szwedzka Góra (powstały w II połowie X w.), podgrodzie Zamczyszcze (wzniesione na początku XII w.) oraz Murawielnia – osada rzemieślnicza i nekropolia, położona o 0,5 km od Szwedzkiej Góry. Od XIV do XVII w. mieście istniał zamek.

Od początku XIV w. miasto znajdowało się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego jako stolica osobnego państewka, a następnie starostwa i powiatu wołkowyskiego. Należało do Kiejstuta, Władysława Jagiełły i Witolda. Często stanowiło cel ataków krzyżackich. Dwukrotnie zostało spalone przez Krzyżaków (16 marca 1409, 6 marca 1410). W 1410 r. chorągiew wołkowyska brała udział w bitwie pod Grunwaldem.

W 1430 r. wielki książę Witold zbudował w Wołkowysku katolicki kościół pw. św. Mikołaja. Książę oddał parafii we władanie wieś Jasionowice, a także ziemie: Wilkowice, Liberowszczyznę i Isakowszczyznę. W 1503 r. Wołkowysk otrzymał prawo magdeburskie. Mniej więcej w tym okresie ukształtował się też herb miasta z wyjącym wilkiem.

W XV–XVIII w. miastem rządzili starostowie powoływani bezpośrednio przez króla. Byli nimi kolejno: Iwan Dowojnowicz (1481–1494), Wojciech Kuczukowicz (1495–1505), Jan Zabrzeziński (1506–1509), Janusz Holszański (1511), Jurij Glebowicz (1518–1520), Maciej Kłoczko (1522–1543), Wasyl Tyszkiewicz (1546–1552), Mikołaj Naruszewicz (1556), Jan Tyszkiewicz (1557–1575), Mikołaj Dorohostajski (1576–1615), Krzysztof Dorohostajski (1611), Mikołaj Tryzna (1621), Mikołaj Kiszka (1637), Krzysztof Pac (1648), Jan Tryzna (1649), Stanisław Tryzna (1650), Aleksander Hilary Połubiński (1674), Jerzy Sapieha (1717–1721), Aleksander Pociej (1740), Michał Massalski (1756–1773), Michał Brzostowski (1773), Aleksander Brzostowski (1780–1783) i Paweł Grabowski (1783–1786)[1.1].

W dokumentach z 1513 r. występuje 9 ulic: Słonimska, Jesionowa, Biskupia, Wileńska, Jezuicka, Piekarska, Piaskowa, Zamkowa i Pietraszewska. W opisie miasta z 1671 r. wymieniono zaś Rynek, ulice: Wileńską, Krzemieniecką i Szeroką, a także przedmieścia: Zapole i Zamoście. Od 1536 r. w topografii miasta była obecna cerkiew Przeczystej Bogurodzicy. W 1598 r. w Wołkowysku pojawiła się misja jezuicka, ufundowana przez Oskierkę.

W XVI w. miasto stało się ważnym ośrodkiem politycznym. Zgodnie z zarządzeniem Stefana Batorego w 1577, 1578, 1582 i 1584 odbywały się w nim sejmiki generalne Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W XVII i XVIII w. miasto ucierpiało na skutek wielu pożarów i różnego rodzaju zniszczeń. W 1655 r. wojska rosyjskie zdobyły Wołkowysk, a w 1662 r. niemal całkowicie go zniszczyły. Podczas wojny północnej (1700–1721), w marcu 1706 r., miasto zostało złupione przez Szwedów.

W drugiej połowie XVIII w. w Wołkowysku działały katolickie zakony pijarów i jezuitów, które zajmowały się oświatą. W 1762 r. miasto liczyło 112 domów, 30 lat później zaś znajdowały się w nim już: 1 tys. domów, cerkiew unicka oraz kościół katolicki. W 1794 r., podczas insurekcji kościuszkowskiej, miasto zostało zajęte przez oddziały powstańcze i poważnie ucierpiało na skutek walk z wojskami rosyjskimi.

Po III rozbiorze Polski (1795 r.) Wołkowysk znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego jako siedziba powiatu w guberni grodzieńskiej. Pod zaborem rosyjskim utracił prawo magdeburskie, a w zamian otrzymał tzw. akt darowizny dla miast. Zlikwidowano dotychczasowe władze miejskie. Po włączeniu miasta do carskiego systemu zarządzania na miejscu utworzono wiele nowych urzędów, w tym pocztę. W 1803 r. Niewiech Mejerowicz założył fabrykę płótna, w tym czasie powstała też fabryka spirytusu.

Wojna z 1812 r. przerwała rozwój Wołkowyska. W mieście stacjonował wtedy sztab 2. Armii Zachodniej pod dowództwem Bagrationa. W dniach 14–16 listopada 1812 r. korpusy Osten-Sakena i wojska francuskiego generała J. Régniera stoczyły potyczkę, znaną jako bitwa wołkowyska. Miasto zostało wówczas zniszczone w 75%, a jego straty wynosiły – według oficjalnych danych – 209 753 ruble rosyjskie. Szkody wywołane przez pożary były tak duże, że wszystkie urzędy musiano przenieść do pobliskiego Izabelina. Przed wojną Wołkowysk liczył 154 domy i 391 mieszkańców płci męskiej, po niej zaś – 50 domów i 217 mieszkańców płci męskiej. Odbudowa następowała jednak szybko. Już po trzech latach w mieście mieszkało 818 osób. Było w nim 156 domów, fabryka sukna, 2 fabryki bawełny oraz huta miedzi.

W 1825 r. liczba ludności Wołkowyska wynosiła już 1685. Miasto liczyło 190 domów drewnianych i 3 murowane, działało 28 sklepów oraz szkoła. 62% mieszkańców stanowili mieszczanie, 11% – wojskowi, 8% – szlachta i urzędnicy, ok. 3% – chłopi i duchowieństwo oraz 16% – rzemieślnicy i robotnicy.

W połowie XIX w. w Wołkowysku istniało 478 domów, 58 sklepów, 12 oberży, cegielnia i garbarnia, 2 młyny wodne, 2 browary, apteka, 2 szkoły (żydowska i parafialna), szpital i lazaret. Od 1795 r. do 1861 r. funkcjonowały też 4 manufaktury sukiennicze (pierwszy zakład tego typu powstał w 1771 r.).

W 1860 r. w mieście były 492 domy, 3472 mieszkańców, 2 szkoły, kościół, cerkiew, synagoga, 7 żydowskich domów modlitwy, cegielnia, garbarnia, 2 młyny, szpital i 58 sklepów. Szkołę parafialną otworzono w 1841 r. W 1820 r. w mieście zbudowano twierdzę o funkcjach więziennych. W latach 1846–1848 powstał kościół pw. św. Wacława, w 1874 r. – cerkiew św. Mikołaja. Co roku, w dniu św. Piotra i Pawła (29 czerwca) w Wołkowysku organizowano jarmark. Targi odbywały się w niedziele[1.2].

W 1889 r. Wołkowysk (wraz z terenami podmiejskimi – Zapolem i Zamościem) liczył 7071 mieszkańców – 3894 mężczyzn i 3177 kobiet, w tym: 1628 prawosławnych, 2425 katolików, 16 protestantów, 2982 Żydów i 20 muzułmanów. Jego strukturę społeczną tworzyło 263 szlachciców, 3 duchownych prawosławnych, 1 duchowny katolicki, 48 mieszkańców uprzywilejowanych, 138 kupców, 5396 mieszczan, 216 rzemieślników, 102 chłopów, 20 kolonistów, 868 wojskowych i 15 cudzoziemców. W mieście znajdowało się wówczas 45 domów murowanych, 754 drewniane, a także: 2 cerkwie prawosławne, kościół katolicki, synagoga, dwuklasowa szkoła powiatowa, szpital oraz przytułek żydowski. Funkcjonowały 3 sklepy państwowe, 2 prywatne; fabryka tytoniu, farbiarnia, fabryka zapałek, browar, 7 miodosytni, 2 fabryki świec, 2 garbarnie, 5 cegielni, 2 wytwórnie pieców kaflowych, 2 wytwórnie dachówek i 2 zakłady młynarskie. Pracowało 98 robotników (w tym 14 niepełnoletnich), łączna produkcja opiewała na sumę 44 490 rubli. Jarmark odbywał się tradycyjnie 29 czerwca. Miasto posiadało 1937 dziesięcin ziemi.

W 1885 r. przez Wołkowysk przeprowadzono linię kolejową Baranowicze – Białystok. To przedsięwzięcie znacząco wpłynęło na rozwój miasta. Początkowy obrót towarowy w Wołkowysku wyniósł 26 mln pudów towaru rocznie. W 1891 r. w mieście funkcjonowało już 19 fabryk oraz przedsiębiorstw przemysłowych. Na początku XX w. wiele z nich należało do miejscowych Żydów. Właścicielami największych przedsiębiorstw byli: Gubor (cegielnia; 25 pracowników), Błoch (garbarnia zał. 1850, 42 pracowników), Milewski (młyn zał. 1894, 11 pracowników), Rachmilewicz (młyn zał. 1898, 5 pracowników), Finkielstein (zakład zapałczany, 40 pracowników), Zabłudowski (zakład sukienniczy zał. 1827, 16 pracowników) oraz Jankowski (zakład tytoniowy zał. 1883, 25 pracowników)[1.3].

W XIX w. miasto stało się ważnym węzłem kolejowym. W 1897 r. liczyło 10 323 mieszkańców, funkcjonowały w nim 22 przedsiębiorstwa. W 1905 r. liczba ludności wynosiła 10 137. W czasie wypadków rewolucyjnych okresu 1905–1907 w Wołkowysku miały miejsce liczne strajki robotników, wystąpienia chłopów, a także żołnierzy i rekrutów.

Podczas I wojny światowej, jesienią 1915 r., do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a w lutym 1919 r. – wojska polskie. W lipcu 1920 r. Wołkowysk zajęła Armia Czerwona, a we wrześniu 1920 r. powrócił do Polski. Do 1939 r. znajdował się w jej granicach jako siedziba powiatu wołkowyskiego w województwie białostockim. W okresie międzywojennym w mieście funkcjonowały zakład odlewniczy, 2 cegielnie i 2 tartaki. Obok miasta założono fabrykę cementu, uważaną za jedno z największych tego typu przedsiębiorstw na ziemiach północno-wschodniej II Rzeczypospolitej.

W 1939 r. Wołkowysk znalazł się pod okupacją sowiecką, anektowany do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Od stycznia 1940 r. miasto było siedzibą rejonu w obwodzie białostockim.

W pierwszych dniach wojny między ZSRR a Niemcami Wołkowysk znalazł się w epicentrum zaciętych walk. Od 28.06.1941 r. miasto okupowały wojska niemieckie. Niemcy zorganizowali obóz jeniecki i getto. 14.07.1944 r., podczas tzw. operacji białostockiej, miasto zostało odbite przez wojska 2. Frontu Białoruskiego. W 1945 r. znalazło się w granicach ZSRR.

Bibliografia

  • Hanczarewicz I., Historyja rymska-katalickaj parafii i kascioła Sw. Wacława u Waukawysku, „Waukawyszczyna” 2008, nr 5 (10), s. 3.
  • Krakowski S., Powiat wołkowyski w końcu weku XVII, Wilno 1939.
  • Goroda, miesteczki i zamki Wielikogo kniażestwa Litowskogo: encikłopiedija, red. T. Wiełowa, Minsk 2009.
  • Kniaziewa W., Padarożża na Biełarusi: Harady i haradskija pasiołki, Minsk 2005.
  • Maliszewski E., Przewodnik po Gubernji Grodzieńskiej: zarys statystyczno-opisowy, Warszawa 1919.
  • Pamiać: Waukowyski rajon. Historyka-dakumientalnyja chroniki haradau i rajonau Biełarusi, red. S. Babajcawa, H. Siemianczuk, Minsk 2004.
  • Szwied W., Danskich S., Zachodni rehion Biełarusi u czasy napaleonauskich wojnau (1805–1815 hody), Hrodna 2006.
  • Waukawyszczyna: z historyi kraju i losu ludej, red. I. Kreń, Waukowysk 1997.
  • Wołyniak [Giżycki J.], Z przeszłości powiatu wołkowyskiego, Kraków 1905.
  • Zwierugo J., Driewnij Wołkowysk (X–XIV ww.), Minsk 1975.
Print
Footnotes
  • [1.1] Tatarinow J., Goroda Biełarusi w niekotorych intieriesnych istoriczeskich swiedienijach, Minsk 2009, ss. 31–32.
  • [1.2] Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, zesp. 378, dział ogólny, sygn. 299, Dieło o torgach, jarmarkach i bazarach, 1864.
  • [1.3] Siamionczyk B., Promysłowaje razwiccio Waukawyska 1921–1939, [w:] Waukawyszczyna: z historyi kraju i losu ludziej, Waukowysk 1997, s. 159.