Nazwa miejscowości wywodzi się od lasu brzozowego, spotykamy ją już w najstarszej wzmiance w dokumencie łacińskim z 1339 r.: Brzezini. Najwcześniejsze zachowane informacje dotyczą tamtejszego kościoła parafialnego. Początkowo Brzeziny należały do dóbr monarszych. Pierwszym znanym prywatnym właścicielem był wojewoda łęczycki Borzywój, a pierwszym burmistrzem miasta znanym z imienia — Mikołaj (1426 r.).

Dokument lokacyjny miasta nie zachował się, ale historycy przyjmują, że nastąpiło to w końcu XIII wieku. Informacji o najstarszym okresie dziejów miejscowości dostarcza analiza zachowanego dyplomu z 1339 r. W tym czasie Brzeziny były już siedzibą kasztelanii (mniejszej), istniejącej nieprzerwanie do rozbiorów. W 1339 r. książę łęczycki Władysław zamienił z Pauliną, wdową po Borzywoju, Szczawin na Brzeziny. Miasto ponownie stało się własnością monarszą. W 1339 r. Kazimierz III Wielki miał rzekomo potwierdzić przywileje miejskie, a w 1390 r. Władysław II Jagiełło nadać Brzeziny Gniewoszowi z Dalewic. Od końca XIV w. aż do schyłku Rzeczypospolitej Brzeziny pełniły rolę stolicy jednego z powiatów województwa łęczyckiego. W połowie XV w. należały one już do biskupa kujawskiego Jana Gruszczyńskiego, od którego w 1462 r. nabył je Michał Lasocki — marszałek nadworny, starosta łęczycki. Brzeziny, liczące wówczas 1200–1500 mieszkańców, leżały na szlaku handlowym z Mazowsza do Poznania i Krakowa. Lasoccy posiadali Brzeziny aż do końca XVIII w., odciskając swoje piętno na dziejach i wyglądzie miasta.

Od początku XVI w. powstają nowe i obecnie zachowane przedmieścia Brzezin oraz „nowe miasto” w dzisiejszym centrum, obejmujące rynek z ulicami wychodzącymi z jego narożników. W 1524 r. Stanisław Lasocki założył kolejne przedmieście w postaci osobnej osady, zwane na cześć jego żony Zofii z Szydłowieckich — Szydłowcem. W przywileju Zygmunta I Starego z 1539 r. Szydłowiec określony został jako miasto, tak samo jak Brzeziny. W drugiej połowie XVI i na początku XVII w. w mieście działało ok. 300 warsztatów, a Brzeziny były najważniejszym centrum produkcji sukna w Polsce. Procesy rozwojowe zostały zahamowane w połowie XVII w. Brzeziny stały się miasteczkiem rolniczo-rzemieślniczym, do którego w połowie XVIII w. napłynęli pierwsi osadnicy niemieccy. W 1791 r. mieszczanie brzezińscy wytoczyli proces Lasockim w Asesorii Koronnej. Domagali się odebranych niegdyś przywilejów, wolnego handlu, prawa propinacji, zabranych gruntów i pastwisk, zagarniętych dokumentów miasta niegdyś wolnego i królewskiego. W rezultacie procesu, który ciągnął się latami, Brzeziny wyzwoliły się z rąk prywatnych w 1839 r.

W 1793 r. miasto znalazło się w zaborze pruskim (Prusy Południowe), a od 1807 r. w Księstwie Warszawskim (departament warszawski) i od 1815 r. – w Królestwie Polskim (województwo mazowieckie, a następnie gubernie warszawska i piotrkowska).

W dobie Królestwa Polskiego właściciele Brzezin usiłowali uczynić ze swego miasteczka osadę przemysłową. Wzorem pobliskich miast starali się ponownie przyciągnąć niemieckich rzemieślników, którzy lepiej znali technologię produkcji sukna. Korzystne przywileje spowodowały napływ Niemców-sukienników — w 1818 r. w Brzezinach działało 80 warsztatów. W połowie XIX w. tutejsze sukiennictwo weszło jednak w głęboki kryzys. Szybki rozwój krajowego przemysłu bawełnianego oraz wprowadzenie nowych urządzeń technicznych spowodowało wyparcie z rynku droższego sukna brzezińskiego. Z upadku gospodarczego Brzeziny podniosły się w końcu XIX w. dzięki krawiectwu chałupniczemu. Jego rozwój wpłynął na szybki wzrost liczby mieszkańców — tuż przed wybuchem I wojny światowej do 17,5 tys. (w tym 50% stanowiła społeczność żydowska). Była to najwyższa liczba mieszkańców w historii Brzezin.

Ciężkie walki rosyjsko-niemieckie, toczone w pobliżu Brzezin w listopadzie 1914 r. zrujnowały jednak miasto. Dla krawiectwa najdotkliwszym skutkiem wybuchu I wojny światowej było odcięcie linią frontu eksportu ubrań do Rosji.

Po odzyskaniu niepodległości, jeszcze w listopadzie 1918 r., z inicjatywy Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) zorganizowano w Brzezinach Radę Robotniczą. W latach 1919–1929 w Radzie Miejskiej Brzezin dominowała właśnie PPS, stosownie do robotniczego charakteru miasta. W latach 30. XX w. zaktywizowało się Stronnictwo Narodowe, działające głównie wśród rzemieślników i inteligencji.

W okresie międzywojennym Brzeziny nadal były znane jako „stolica krawiectwa”. W 1921 r. na ok. 10,5 tys. mieszkańców, 1330 osób trudniło się bezpośrednio szyciem ubrań. Wyroby dostarczano armii odradzającego się państwa polskiego, nawiązano także stosunki handlowe z Małopolską oraz z większymi miastami Zagłębia Górnośląskiego. Zamówienia w Brzezinach realizowali również przedsiębiorcy z Łodzi. Na lata 1924–1928 przypadła szczególnie pomyślna koniunktura. Niestety, w okresie nasilenia się wielkiego kryzysu nastąpiło poważne zubożenie krawców. Zarobki czeladników spadły średnio o 50%, wynosząc 25% średniej krajowej. Brzeziny w prasie łódzkiej nazywane były osiedlem „białych Murzynów”. W latach 30. XX w. otworzył się jednak nowy rynek zbytu — nawiązano stosunki handlowe z Wielką Brytanią, która eksportowała produkty brzezińskich krawców do swoich kolonii.

5–6 września 1939 r. Brzeziny zostały zbombardowane przez lotnictwo niemieckie. Pod gruzami i na ulicach przepełnionych uchodźcami zginęło ok. 200 osób. Wkrótce Brzeziny zostały wcielone do Rzeszy. Utworzone w maju 1941 r. getto liczyło ok. 6 tys. osób. Jego likwidacja nastąpiła w maju następnego roku. Akcję wysiedlania Polaków Niemcy rozpoczęli z chwilą wkroczenia do Brzezin. Do Generalnej Guberni wywieziono ok. 650 osób, a ok. 750 osób zabrano na roboty przymusowe do Rzeszy i krajów okupowanych.

Brzeziny zostały zajęte przez oddziały Armii Czerwonej 18 stycznia 1945 roku. Wojna zniszczyła zabudowę w 60%.

Po wojnie odbudowane Brzeziny znalazły się w województwie łódzkim, z przerwą w latach 1975–1998, gdy administracyjnie należały do województwa skierniewickiego. W 2002 r. utworzono ponownie powiat brzeziński (zniesiony w 1975 r.).

Bibliografia

  • Brzeziny. Historia i zabytki, Brzeziny 1986.
  • Brzeziny. Dzieje miasta do 1995 roku, red. K. Badziak, Łódź – Brzeziny 1997
  • Brzeziny na starej fotografii, red. E. Putyńska, Brzeziny 1997.
  • Cercha S., Miasto Brzeziny i jego ważniejsze zabytki, Warszawa 1914.
Print