Pierwsi Żydzi, którzy osiedlili się w Dzierżoniowie w XIII i XIV w. zajmowali się, tak jak i w innych miastach w okresie średniowiecza – handlem, rzemiosłem oraz lichwą. Od poł. XV w. do pocz. XIX w. Żydzi nie mogli osiedlać się w mieście. Ośrodek leżał jednak na ważnym szlaku handlowym i pojedynczy kupcy żydowscy pojawiali się w Dzierżoniowie. W XVIII w., kiedy podstawą gospodarki okolic Dzierżoniowa stał się przemysł włókienniczy, żydowscy handlarze wełną przybywali tam aż z Wielkopolski, Mazowsza i Galicji.

Równocześnie z utworzeniem w XIX w. wspólnoty żydowskiej w Dzierżoniowie rozpoczął się intensywny rozwój przemysłu włókienniczego. Związany był on zarówno z sytuacją na rynkach światowych, jak i z szybką industrializacją Śląska[1.1]. Przemiany gospodarcze II połowy XIX w. były związane z rozkwitem zmechanizowanej produkcji tkackiej. Szybka industrializacja nie obyła się bez udziału kapitału żydowskiego. Przyczynili się do niej także dzierżoniowscy fabrykanci, m.in. bracia Cohn (przedsiębiorstwo funkcjonowało od 1876 r.), Teodor Weyl i Hermann Nassau (firma funkcjonowała od 1896 r.) oraz Aleksander Fleischer (od 1877 r.)[1.2]. Społeczność żydowska nie była jednak jednolita, należeli do niej zarówno przemysłowcy, jak i robotnicy.

Na podstawie źródeł można prześledzić zmienne koleje niektórych żydowskich przedsiębiorstw. Cohn Gebrüder G.m.b.H. stanowiła spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, należącą do braci Arnolda i Hermana Cohnów. Firma założona została w 1873 r. w Bielawie, a w 1876 r. przeniesiono ją do Dzierżoniowa. Fabryką zarządzali początkowo wspomniani bracia Cohn, potem zakłady przeszły w ręce ich spadkobierców. W przedsiębiorstwie odbywały się wszystkie etapy produkcji włókienniczej. Bracia Cohn posiadali zarówno tkalnię początkowo z 250 krosnami mechanicznymi (uruchomioną 5 kwietnia 1890 r.), jak też przędzalnię, apreturę, farbiarnię i bielarnię. Wszystkie wydziały zlokalizowane były przy ul. Świdnickiej. Umożliwiło to braciom Cohn niezależność od innych przedsiębiorstw, a przez to obniżenie kosztów produkcji[1.3]. Zakłady Cohn Gebrüder G.m.b.H. należały do największych na tym terenie, co znajduje odzwierciedlenie w zapiskach firmy W. Schimmelpfenga, prowadzącej wywiad gospodarczy[1.4].

W latach 90. XIX w. została poddana modernizacji oraz rozbudowana tkalnia tkanin kolorowych i przędzalnia bawełny w ramach istniejących od 1896 r. zakładów włókienniczych Teodora Weyla przy ul. Świdnickiej i Nassaua zlokalizowanych między ul. Świdnicką i Nowowiejską. W 1896 r. fabryka po wspomnianej modernizacji posiadała 12 tys. krosien[1.5]. Właścicielem zakładów po śmierci Teodora Weyla w 1887 r. został jego syn Albert. Wartość zakładów Weyl & Nassau w latach 20. XX w. firma wywiadu gospodarczego W. Schimmelpfenga oceniła na około 2–2,5 mln marek[1.6].

Śledząc zapisy poczynione w książkach adresowych lub zapiskach firmy wywiadu gospodarczego Schimmelpfenga można w przybliżeniu określić zróżnicowanie zawodowe Żydów dzierżoniowskich na początku XX wieku[1.7]. Oprócz wymienionych posiadaczy fabryk spotykamy licznych kupców, sanitarnego radcę królewskiego i doktora medycyny oraz rentiera[1.8]. Poza wymienionymi niewielką grupę stanowią rzemieślnicy, jak na przykład zegarmistrz i optyk Hermann Hirsch oraz inni robotnicy.

Po klęsce Niemiec w czasie I wojny światowej sytuacja gospodarcza stała się dużo gorsza, konieczna stała się odbudowa zrujnowanej wojną gospodarki. Gmina żydowska zaczęła topnieć. Wszelkie starania o normalizację życia społecznego i gospodarczego przekreśliły ostatecznie ogólnoświatowy kryzys gospodarczy oraz II wojna światowa.

Po II wojnie światowej Dzierżoniów stał się centrum osadnictwa żydowskiego na Dolnym Śląsku. W latach 1946–1950 w mieście funkcjonowało 16 spółdzielni żydowskich, w tym krawieckie, szewskie, fryzjerskie, elektryczne. Część żydowskich repatriantów zajęła się rolnictwem. Według danych Wydziału Produktywizacji w Dzierżoniowie do lipca 1945 r. utworzono w mieście 28 warsztatów pracy i 5 osad rolniczych, a już we wrześniu 127 placówek pracy[1.9].

Print
Footnotes
  • [1.1] Czapliński M., Historia Śląska, Wrocław 2007, s. 305.
  • [1.2] Rosenberger H., Die Textilindustrie am Fuβe der Schlesischen Eulengebirge, Reichenbach 1921, s. 103.
  • [1.3] Hasse E., Chronik der Stadt Reichenbach im Eulengebirge, Reichenbach 1929., ss. 226, 231.
  • [1.4] Archiwum Państwowe we Wrocławiu oddział w Kamieńcu Ząbkowickim, Biuro Informacyjne W. Schimmelpfenga 1901–1944, sygn. 827/17 Leni Cohn.
  • [1.5] Rosenberger H., Die Textilindustrie des Eulengebirges, „Reichenbacher Tageblatt” z 04.08.1921.
  • [1.6] Archiwum Państwowe we Wrocławiu oddział w Kamieńcu Ząbkowickim, Biuro Informacyjne W. Schimmelpfenga 1901–1944, sygn. 826/79 Albert Weyl Fabrikbesitzer.
  • [1.7] Archiwum Państwowe we Wrocławiu oddział w Kamieńcu Ząbkowickim, Biuro Informacyjne W. Schimmelpfenga 1901–1944, sygn. 822/33 Ludwig Danziger Modenwaren; 822/31 Georg Cohn Geschäftsführer; 827/79 J. Gruschka & Co; 823/124 Paul Herrnstadt Vertretungen; 826/50 Unger & Wolff Holzhandlung; 823/72 Siegfried Grossmann; 823/135 H. Hirch Kunstgewerbehaus; Adressbuch der Stadt Reichenbach in Schlesien, 1910; 1914; 1925.
  • [1.8] Grużlewska A., Od asymilacji do wykluczenia: społeczność żydowska w Dzierżoniowie (18791944), [w:] Dzierżoniów – wiek miniony, red. S. Ligarski, T. Przerwa, Wrocław 2007, s. 18.
  • [1.9] Szaynok B., Ludność żydowska na Dolnym Śląsku 19451950, Wrocław 2000, s. 39.