Tuż przed drugą wojną światową w Brześciu mieszkało ok. 22 tys. Żydów, którzy stanowili ok. 40% mieszkańców. We wrześniu 1939 r. do miasta przybyło jeszcze ok. 10 tys. uciekinierów z terenów zajętych przez Niemców, z czego Żydzi stanowili ok. 90%. Po wkroczeniu do Brześcia Armii Czerwonej władze sowieckie zdecydowały o przesiedleniu 5916 żydowskich uciekinierów do obwodów witebskiego, mińskiego, mohylewskiego i poleskiego. W Brześciu zostało ok. 4,5 tys. „bieżeńców”, którzy zostali rozmieszczeni w poszczególnych rejonach obwodu brzeskiego[1.1].

22 czerwca 1941 r. Brześć został zajęty przez wojska niemieckie. Ulokowano w nim centrum okręgu (Bezirk Brest), należącego do komisariatu Rzeszy Wołyń–Podole. Tutejszych Żydów już w pierwszych dniach okupacji dotknęły szykany. Wprowadzono nakaz noszenia opasek z biało-czerwoną, sześcioramienną gwiazdą. Żydzi nie mogli znajdować się na ulicach, z wyjątkiem chwil, gdy udawali się do pracy lub wracali z niej. Mogli przechodzić jedynie środkiem jezdni i poruszać się w kolumnach. Mieli zakaz pochylania się i podnoszenia z ziemi czegokolwiek. Pracownicy służb miejskich nie mogli witać się z Żydami ani z nimi rozmawiać[1.2].

Miasto zostało podzielone na dwie części – żydowską i aryjską. Wejścia do obejść żydowskich były specjalnie oznaczone. W kilkanaście dni od przybycia do Brześcia oddziałów SD oraz wprowadzenia administracji wojennej, władze wydały obwieszczenie wzywające wszystkich Żydów do stawienia się w biurze pracy, gdzie każdy otrzymał zlecenie podjęcia pracy[1.3]. We wrześniu 1941 r. komisarz miasta Burat zakazał wspólnych targów żydowsko–chrześcijańskich; chrześcijanie nie mogli też korzystać z pośrednictwa Żydów. Żydzi mogli handlować tylko w wydzielonych magazynach. Za sprzedaż im mebli oraz innych przedmiotów groziły dotkliwe kary, dotyczące zarówno mieszkańców miasta, jak i okolicznych wsi[1.4].

Społeczność żydowska była systematycznie ograbiana z majątku. 8 sierpnia 1941 r. Niemcy zażądali kontrybucji w wysokości 2 mln rubli, która miała być uiszczona w złotych monetach z czasów carskich. Żydów zobowiązano do zdania władzom futer, tkanin, narzędzi elektrycznych, rowerów, wyrobów z metali szlachetnych i kolorowych. Grabieże domów żydowskich stały się czymś powszednim. Za wszelkie wykroczenia typu wyjście na miasto bez opaski, chodzenie po chodnikach, zakupy w nieżydowskich sklepach, spekulację itp. należało uiszczać kary pieniężne w wysokości od 50 do 500 rubli. Gdy osoba nie była w stanie jej zapłacić – kierowano ją do ciężkich robót. Szacuje się, iż społeczność żydowska przekazała gotówkę, precjoza i inne przedmioty na łączną sumę ok. 26 mln rubli. Z każdą z kontrybucji wiązało się branie przez Niemców zakładników – od 30 do 50 osób[1.5].

Na początku lipca 1941 r. aresztowano ok. 200 mężczyzn zgłaszających się w biurze pracy oraz złapanych na ulicach i przewieziono ich do Twierdzy Brzeskiej. Po pięciodniowym uwięzieniu bez pożywienia i wody, wszystkich rozstrzelano na terenie fortu nr 2.

12 lipca 1941 r. Niemcy dowodzeni przez Oberführera SS Schongarta zorganizowali obławę. W jej trakcie 307. batalion policji przeprowadził rewizje w mieszkaniach brzeskich Żydów. Aresztowano ok. 5 tys. mężczyzn i chłopców w wieku powyżej 13 lat. Byli oni przedstawicielami różnych środowisk, m.in. inteligenci, urzędnicy partyjni i robotnicy, żołnierze armii polskiej do 1939 r. oraz tzw. „wostocznicy” – obywatele ZSRR, którzy do Brześcia przyjechali w okresie 1939–1941. Wszystkich rozstrzelano. Do końca 1941 r. straty wśród ludności żydowskiej wyniosły 25% w porównaniu ze stanem sprzed 1939 r.[1.6].

16 grudnia 1941 r. w Brześciu zorganizowano dwuczęściowe getto, rozdzielone szosą Warszawa–Moskwa, podzielone na „getto duże” i „getto małe”. Rejon, gdzie przesiedlono Żydów, położony w obrębie współczesnych ulic: Majakouskaha, bulwar Kasmanautau, Gogolia, Dzierżynskaha, Maszerawa, Kirawa, Internacyjanalnaj, Kujbyszewa i Sawietskaj, otoczono drutem kolczastym. Trzech bram przez całą dobę strzegli uzbrojeni żandarmi.

Szefem getta został szef policji major Rode. Za jego funkcjonowanie i porządek odpowiadał Judenrat, składający się z 60 członków stałych i czasowych. Na czele Judenratu stał G. Rosenberg oraz jego zastępca N. Landau. Służbę porządkową stanowiło 16 żydowskich policjantów uzbrojonych w pałki. Wszyscy mieszkańcy getta zostali zobowiązani do noszenia okrągłych, żółtych łat o średnicy 10 cm, naszywanych na piersiach oraz na plecach z lewej strony[1.7].

Szacuje się, że w brzeskim getcie uwięziono ok. 18 tys. Żydów, nie tylko z terenu miasta, ale też z okolicznych miejscowości, m.in. ze Sławatycz (113 osób) i Rossosza (52 osoby). W styczniu 1942 r. zaostrzono normy żywnościowe – niezależnie od wieku i wykonywanego zawodu, każdy Żyd otrzymywał 150 g chleba dziennie. Mieszkańcy getta starali się nawiązać kontakty ze „światem zewnętrznym”, przede wszystkim aby zaopatrzyć się w żywność. Przenoszenie jedzenia było jednak bardzo trudne i ryzykowne. Przyłapanym groziło rozstrzelanie na miejscu[1.8].

Judenrat organizował pomoc dla ponad 4 tys. najbiedniejszych mieszkańców getta (stan w okresie lato–jesień 1942 r.). Darmowa kuchnia wydawała 3,8 tys. porcji zupy dziennie. W getcie działał dom dziecka (80 osób), przedszkole (135), szpital (75), dom starców (80) i noclegownia (135–300). Pomimo to populacja żydowska głodowała i narażona była na choroby. Brakowało wody zdatnej do spożycia.

Latem 1942 r. szacowano, że osłabieni Żydzi pracujący przy budowie dróg są w stanie wykonać 80% zaplanowanej pracy[1.9]. Zgodnie z danymi z listopada–grudnia 1941 r. wśród brzeskich Żydów 21% stanowili rzemieślnicy, 13,7% – robotnicy, po 4,7% pracowało w usługach oraz w wolnych zawodach, 0,7% – w rolnictwie. Pracę miało znacznie więcej mężczyzn niż kobiet; kobiety dominowały w branży odzieżowej[1.10].

We wrześniu–październiku 1941 r. zezwolono Żydom na pobieranie patentów, umożliwiających otwieranie zakładów rzemieślniczych, bowiem ich liczba w porównaniu z okresem przedwojennym była znacznie mniejsza. Spowodowane było to tym, iż wiele warsztatów pozostało w części „aryjskiej” miasta. Rękodzielnikom z zakładami na terenie żydowskiej części Brześcia, wobec dość restrykcyjnej polityki fiskalnej, nie opłacało się kontynuować działalności swoich firm. Wielu udało się zdobyć pracę w zakładach miejskich. Po utworzeniu getta działalność rozpoczęły zrzeszenia rzemieślnicze (kartele). W czerwcu 1942 r. działało 15 żydowskich karteli, zatrudniających 131 byłych właścicieli warsztatów oraz co najmniej 5 karteli miejskich, w których pracowało 145 żydowskich rzemieślników. W październiku 1942 r. Judenrat zdecydował o sfederowaniu 31 firm działających przede wszystkim w branży odzieżowej (szwalnie ubrań damskich i męskich oraz bielizny, perukarnie, trykotażownie, zakłady kuśnierskie, obuwnicze etc.). Ich produkcja w znacznej części została przeznaczona na potrzeby armii niemieckiej. Pracowało w nich 2280 osób. Systematycznie starano się o zwiększanie produktywności i liczby pracujących osób. W styczniu 1942 r. zatrudnienie miało 4956 Żydów, stanowiąc 29,1% całej populacji żydowskiej w mieście. W kolejnych miesiącach pracowało: w lutym – 5490 osób (31%), marcu – 5843 (33%), kwietniu – 6722 (37,9%), maju – 7248 (40,9%), czerwcu – 7994 9 (45,1%). Wynagrodzenia były jednakże obłożone tak licznymi podatkami i odpisami, iż pracującym pozostawało niewiele gotówki. Co więcej, zgodnie z rozporządzeniem burmistrza Brześcia M. Bronikowskiego z 17 września 1941 r., każdy Żyd był zobowiązany do jednego dnia darmowej pracy na rzecz miasta, podczas którego wykonywał prace porządkowe, transportowe, załadunkowe i rozładunkowe na stacji kolejowej, rolnicze etc.[1.11].

Brzescy Żydzi otrzymywali informacje o zamiarach okupantów zmierzających do całkowitej likwidacji getta. Już w końcu 1941 r. zawiązano grupę „Wyzwolenie”, która przygotowała się do czynu zbrojnego. W czasie prac na zewnątrz getta, zwłaszcza na terenie Twierdzy Brzeskiej i na lotnisku, gromadzono broń i amunicję, medykamenty itp. Aktywnymi członkami grupy dowodzonej przez Griszę Mierowicza byli: Arie Szejnman, Szlomo Kagan, Faina Tronkina, Chana Karman (uciekinierka z Warszawy). Członkowie „Wyzwolenia”, mający kontakty z podziemiem i partyzantami, planowali w chwili rozpoczęcia likwidacji getta ostrzelanie karteli oraz podłożenie ognia pod budynki. Wybuch paniki miał dać szansę osadzonym w getcie na ucieczkę. W styczniu–lutym 1942 r. ,po wizycie w Brześciu Frumki Płotnickiej, reprezentującej lewicowo-syjonistyczną organizację He-Chaluc, z siedzibą w Warszawie, zawiązano grupę „Nekama” („Zemsta”). Tworzyli ją nastolatkowie, którzy zajęli się dystrybucją ulotek. Grupa została jednakże rozbita na skutek zdrady. Ostatecznie podziemie w gettcie okazało się zbyt słabo zorganizowane, aby stawić czoła Niemcom[1.12].

W chwili przystąpienia do likwidacji getta, 15 października 1942 r., mieszkały w nim 17 893 osoby. W nocy poprzedzającej ten dzień teren został otoczony przez oddziały SS i SD z psami oraz ukraińskich i polskich policjantów. Wcześniej spalono osady znajdujące się między gettem a pobliskimi lasami – wokół stworzono „martwą strefę”. Żydów wypędzano z domów, ustawiano w kolumny i pędzono w okolice twierdzy. Wszelkie próby ucieczki czy nieposłuszeństwa były karane na miejscu śmiercią. Ludzi ładowano do wagonów towarowych i przewożono na uroczysko Bronna Góra, gdzie dokonywano egzekucji. Rozstrzelano tutaj również mieszkańców Brzozy, Grodźca, Drohiczyna, Iwanowa, Kobrynia i Pińska. Podczas akcji, trwającej do 18 października, egzekucji dokonywano też u zbiegu ulic Moskiewskiej i Długiej, na podwórku domu przy ul. Długiej 126 oraz w pobliżu żydowskiego szpitala, gdzie rozstrzelano tamtejszych chorych. Po zakończeniu likwidacji getta, jeszcze w kolejnych dniach łapano po 70–80 Żydów, których odstawiano na policję. Obławy przeżyło tylko 19 żydowskich mieszkańców Brześcia[1.13].

Następujące osoby próbowały ocalić brzeskich Żydów: P. Grigoriewicz, Maria i Ignacy Kurianowiczowie, W. Niesterenko, A. Łabasiuk, A. Stelmaszuk. W 1998 r. tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata otrzymała P. Makarenko z domu Gołowczenko, która uratowała chłopca M. Engelmana oraz siostry Marię i Szulamit Kacaf. Takie samo wyróżnienie przyznano Sofii i Piotrowi Gołowczenko za ocalenie Izraela, Nechemii i Lii Mankierów. W 2004 r. Sprawiedliwą została F. Budziszewska, która zaryzykowała swoje życie dla chłopca R. Lewina[1.1.13]

W 1957 r. w forcie „Dubinka” na terenie Twierdzy Brzeskiej odsłonięto pomnik poświęcony pomordowanym mieszkańcom Brześcia i okolic. Był on rekonstruowany w 1983 i 1987 r. W 1965 r. na cmentarzu tryszyńskim przy ul. Moskiewskiej, gdzie przeniesiono ekshumowane szczątki ofiar likwidacji getta, ustawiono obelisk ku ich pamięci. Kolejny pomnik wedle projektu W. Paka odsłonięto w 1974 r. przy szosie Brześć–Kowel, w miejscu masowych grobów Żydów i jeńców wojennych. W 1987 r. na grobie ofiar faszyzmu na cmentarzu Płoska wzniesiono obelisk. 15 października 1992 r. na ścianie budynku przy ul. Kujbyszewa 126 (dawnej ul. Dolnej) uroczyście odsłonięto tablicę, poświęconą 34 tys. brzeskich Żydów, ofiar Zagłady[1.14].

Print
Footnotes
  • [1.1] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 106.
  • [1.2] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 106.
  • [1.3] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 106.
  • [1.4] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 107.
  • [1.5] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s.107.
  • [1.6] Rozenbłat E.S., Briest [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ss. 106–107.
  • [1.7] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na teritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 107.
  • [1.8] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 107.
  • [1.9] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 108.
  • [1.10] Rozenbłam E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 108.
  • [1.11] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ss. 108–109.
  • [1.12] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ss. 109–110,
  • [1.13] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 110.
  • [1.1.13] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 110.
  • [1.14] Rozenbłat E.S., Briest, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 110.