Żydzi stanowili 43% mieszkańców międzywojennego Białegostoku. Gdy miasto znalazło się na terenach okupowanych przez ZSRR, przez kolejne półtora roku stało się celem Żydów z Generalnego Gubernatorstwa, obawiających się narastających prześladowań.

27 czerwca 1941 r. Białystok został zdobyty przez Niemców. Już tego samego dnia doszło do pierwszych masowych mordów na ludności żydowskiej. W ciągu pierwszego miesiąca okupacji niemieckiej zginęło ponad 5 tys. białostockich Żydów.

Pod koniec lipca 1941 r. władze niemieckie utworzyły zamknięte getto. Mniej więcej 50 tys. więźniów stłoczono na niewielkim obszarze, odgrodzonym od świata trzymetrowym drewnianym płotem zwieńczonym drutem kolczastym. Do administracji getta Niemcy powołali Judenrat, działała policja żydowska, funkcjonowały stołówki, szpital, szkoły. Pomimo to, szczelnie ogrodzona od świata „dzielnica zamknięta” powoli umierała z głodu.  Próby szmuglu karano śmiercią, a racje żywnościowe zmniejszano.  Dodatkowo wygłodzonych więźniów wykorzystywano do ciężkich prac.

Już w 1941 r. zaczęły się formować zawiązki ruchu oporu, początkowo w środowiskach komunistycznych. Na przełomie 1941 i 1942 r. powstała Organizacja Antyfaszystowska. Należało do niej kilkuset członków. Skupiali się przede wszystkim na pomocy jeńcom sowieckim. Nawiązali też współpracę z innymi środowiskami w getcie – z szomrami z Haszomer ha-Cair oraz lewicowymi bundowcami. Powstał  w ten sposób Zjednoczony Blok Antyfaszystowski. Jego członkowie podjęli decyzję o konieczności obrony w razie prób likwidacji getta. Organizacje prawicowe (Dror, Poalej-Syjon Prawica, Ha-Noar Ha-Cijoni, Betar i prawica Bundu) utworzyły własną koalicję znaną jako Drugi Blok.

Na początku lutego 1943 r. Niemcy rozpoczęli likwidację getta. Do komór gazowych niemieckiego nazistowskiego obozu Treblinka wywieziono ok. 10 tys. białostockich Żydów. Wówczas nastąpił pierwszy akt oporu. Icchok Malmed oblał kwasem niemieckiego funkcjonariusza. Ten, próbując strzelić do Malmeda, trafił innego policjanta. Niemcy w odwecie zastrzelili 100 Żydów, w tym rodzinę zamachowca. Samego Malmeda ujęto zresztą kilka dni później i powieszono. 

W marcu 1943 r. doszło do połączenia obu organizacji podziemnych. Pozyskiwano broń, gromadzono żywność, prowadzono działalność agitacyjną, stworzono archiwum getta na wzór inicjatywy Emanuela Ringelbluma.

W nocy z 15 na 16 sierpnia miała nastąpić ostateczna likwidacja getta. Do Białegostoku specjalnie sprowadzono oddziały oraz oficerów doświadczonych w prowadzeniu akcji likwidacyjnych, m.in. Obergruppenführera Odilo Globocnika z Lublina, Franza Konrada (wcześniej brał udział w likwidacji getta warszawskiego). Getto zostało otoczone przez jednostki z lekką bronią automatyczną oraz bronią maszynową. W odwodzie czekały niemieckie czołgi i artyleria. Na płocie getta rozklejono afisze nakazujące zbiórkę wszystkich Żydów przy ul. Jurowieckiej, w celu wysiedlenia do Lublina.   

Na czele akcji oporu w getcie stanęli Mordechaj Tenenbaum i Daniel Moszkowicz. Wystosowali oni odezwę do Żydów wzywającą do walki z Niemcami:

„Bracia Żydzi!

Nadeszły dla nas straszne dni, nie tylko getto i żółta łata, nienawiść, pogarda i poniżenie – przed nami śmierć!

Na naszych oczach prowadzone są na śmierć nasze kobiety i dzieci, ojcowie i matki, bracia i siostry, tysiące już zamordowano, a kolejne kilka tysięcy też zostanie zamordowane.”

Powstańcy mieli zaatakować w miejscu najsłabiej chronionym przez Niemców, przy ul. Smolnej. Stamtąd prowadziła najkrótsza droga do lasu, którą mieli uciec więźniowie getta. Zaplanowano tez uderzenie w czterech innych miejscach. Jednak słabe uzbrojenie powstańców – jeden karabin maszynowy, pistolety, koktajle Mołotowa, butelki z kwasem, przy ogromnej przewadze militarnej Niemców, nie pozwoliły zrealizować zamierzenia. Do walki nie przyłączyli się też zgromadzeni na miejscu zbiórki przy ul. Jurowieckiej.

Przywódcy powstania Tenenbaum i Moszkowicz popełnili prawdopodobnie samobójstwo. Przez kilka dni powstańcy stawiali opór w kilku miejscach na terenie getta, przede wszystkim zakładach i fabrykach. 19 sierpnia Niemcy odkryli przy ul. Chmielnej najlepiej wyposażony bunkier z 72 bojowcami. Tylko nielicznym spośród powstańców udało się przedrzeć do lasu i przyłączyć do partyzantów.

20 sierpnia Niemcy zakończyli akcję likwidacji getta białostockiego. Jego ostatnich więźniów, ok. 30 tys., wywieźli do obozów zagłady Treblinka II i Auschwitz-Birkenau. Z ok. 60 tys. białostockich Żydów okupację niemiecką przeżyło zaledwie kilkaset osób.

Aleksandra Król

Print