Żydzi obecni byli w Bieruniu już na przełomie XVII i XVIII wieku. Wczesna wspólnota zawiązała się ok. 1750 roku. Posiadała salę modlitwy i cheder, ulokowane w domu prywatnym. W 1780 r. Bieruń Stary znalazł się w grupie kilku miast śląskich, w których Kamera wrocławska zezwoliła na osadnictwo Żydów (obok Tarnowskich Gór, Mysłowic, Mikołowa i Lublińca).

Silnym impulsem dla rozwoju społeczności stał się wydany w 1812 r. przez króla Fryderyka Wilhelma edykt o stosunkach obywatelskich (tzw. emancypacyjny), zrównujący w znacznym stopniu Żydów w Prusach z obywatelami chrześcijańskimi. W momencie wydania edyktu w Bieruniu mieszkało 21 rodzin żydowskich; właśnie w 1812 r. oficjalnie powstała tutejsza gmina żydowska.

W 1825 r. przebywało w Bieruniu 90 Żydów. W 1840 r. ich liczba wzrosła do 103. Natomiast do gminy starobieruńskiej należało wówczas 364 osób. Obejmowała także wsie: Bojszowa (8 Żydów), Chełm Mały i Wielki (20), Cielmice (10), Dziećkowice (31), Imielin (25), Jedlinę (2), Kopciowice (10), Kosztowy (29), Krasowy (5), Lędziny (37), Porąbek (8), Urbanowice (3), Wesołą (10) i Zabrzeg (63). Oznaczało to, że jej zasięg rozciągał się na całą zachodnią część regionu pszczyńskiego. 28 stycznia 1855 r. gmina przyjęła statut. W 1872 r. przystąpiła do Górnośląskiego Związku Gmin Synagogalnych (Verband der Oberschlesischen Synagogen-Gemeinden). W 1876 r. w skład jej zarządu wchodzili: Abraham Wachsner, Izrael Staub i Löbel Tichauer.

Przełom XIX i XX w. charakteryzował się wzmożoną emigracją Żydów górnośląskich do większych ośrodków miejskich na terenie Niemiec. Tendencja ta dotyczyła także Bierunia, gdzie spotęgowało ją ominięcie miasta przez ruchliwe szlaki kolejowe. Po okresie stabilizacji (1861 – 81 Żydów, 1871 – 90, 1885 – 93), w 1895 r. odnotowano w Będzinie już tylko 46, a w 1910 r. – 15 Żydów! W tym ostatnim roku do gminy żydowskiej należało łącznie 157 osób, których większość zamieszkiwała okoliczne wsie. Na ową 15 zamieszkującą sam Bieruń składały się cztery rodziny kupieckie: Wolfa Blumenfelda, Amalii Weichmann z d. Ehrlich, Salomona Tichauera i Martina Weisenberga.

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego większość górnośląskich Żydów zdecydowanie opowiedziała się po stronie niemieckiej. W czerwcu 1922 r. Bieruń znalazł się w granicach Polski, co nasiliło jeszcze mocniej proces emigracji. W 1923 roku żydowska gmina wyznaniowa w Bieruniu liczyła 84 osoby, w 1931 r. – 71, a w 1939 r. – 70, przy czym według spisu powszechnego z 1931 r. w samym mieście mieszkały tylko dwie osoby wyznania mojżeszowego, a pozostałe 69 w okolicznych wsiach.

W lipcu 1922 r. wybrano prowizoryczny zarząd gminy, w skład którego weszli Jacob Rübner i Ludwig Schaal. W czerwcu 1923 r. ukonstytuował się skład rady gminy: Herman Frey, Markus Hercko, Jegi Heiner, Herman Schaal, Isidor Siechner. W sierpniu 1923 r. przewodniczącym gminy wybrano Jacoba Rübnera, jego zastępcą Ludwiga Schaala, a skarbnikiem Nathana Grünpetera. Z powodu małej liczby wiernych synagoga była użytkowana tylko na święta i pogrzeby, z udziałem rabina, który przyjeżdżał z Katowic.

Pod okupacją niemiecką Żydzi z Bierunia trafili najpierw do obozu przejściowego w Oświęcimiu, następnie – w kwietniu 1941 r. – do getta w Sosnowcu, skąd wywieziono ich do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

Bibliografia

  • Jaworski W., Z dziejów Żydów bieruńskich, Bieruń 1989.
Print