Żydzi zaczęli osiadać w Dobrzyniu nad Drwęcą w XVII wieku. Pierwszych 40 rodzin sprowadził w końcu XVII w. Ignacy Działyński. Ufundował im 16 domów i uwolnił od wszelkich podatków. W XIX w., zwłaszcza po 1840 r., handel – tak legalny jak i nielegalny – z ościennymi Prusami zmonopolizowali w Dobrzyniu właśnie Żydzi. W 1880 r. byli właścicielami 2/3 domów. Magistrat mieścił się w kamienicy należącej do Żyda.

Kahał usamodzielnił się w II połowie XVIII wieku[1.1]. W 1786 r. wyznawcy judaizmu stanowili w mieście grupę około 400 osób (około 31% ogółu ludności), w 1793–1794 r. – 528 (51%), w 1808 r. – 1881 (około 90%), w 1819 r, – 839 (55%), w 1827 r. – 1304 (61%), w 1857 r. – 1599 (65%), w 1861 r. – 1610 (66%), w 1880 r. – 2359 (64%), w 1897 r. – około 3000 (około 80%)[1.2]. W okresie międzywojennym liczebność społeczności żydowskiej przedstawiała się odpowiednio: w 1921 r. – 1976 (48,4%), w 1931 r. – 2500 (48,3%), w 1935 r. – 2473 (48,4%), w 1939 r. – około 2200 (41%). Liczebność gminy żydowskiej w pierwszej połowie lat dwudziestych można szacunkowo określić na około 2200 osób, w początkach lat trzydziestych na około 2600. W źródłowo potwierdzonych danych z 1938 r. pojawia się liczba 2300 osób[1.3].

Żydzi mieli znaczący udział w życiu gospodarczym miasta. W końcu lat dwudziestych XX w. na 233 przedsiębiorstwa handlowe, rzemieślnicze i przemysłowe do Żydów należało 171[1.4]. Strukturę zawodową można odtworzyć w oparciu o spis wyborców z wyborów na urząd rabina z 1935 roku. Zdecydowana większość z 238 osób (49,4%) zajmowała się handlem, 152 (31,5%) rzemiosłem (Żydzi zdominowali niektóre branże, np. krawiectwo, kapelusznictwo), transportem – 15 (3,1%), bez zajęcia pozostawało 61 osób (12,7%), innymi zajęciami parało się 16 (3,3%).

Wśród większych przedsiębiorstw, których właścicielami lub udziałowcami byli Żydzi, należy wymienić: fabrykę bielizny (M. Rozenbaum i M. Rzeszotko), cegielnię (A. Kon), olejarnię (J. Kohn i S. Smużyk), tartaki („Spółka Bracia Kadeccy i R. Hiller” oraz „Bracia Lipka”), fabrykę wody gazowanej (Ch. L. Ajzenberg), piwiarnie (B. Ajzenberg, Ch. Kirszenbaum, M. Zysholc), mleczarnię (Szmul Czarnobroda), kino (Kufeld)[1.5]. W najbliższej okolicy 22 majątki ziemskie i gospodarstwa rolne należały do Żydów (m.in.: Icchaka Jakuba Szmigi, Dawida Berkenfelda, Luzera Zaklikowskiego, Menasze Dobroszklanki, Berka Dawida Kufelda)[1.6]. Nieliczni reprezentowali inne profesje. Byli to: lekarze Eliasz Alter, Winogron, Zelig Zygmunt, felczer Icek Rusak (Russak), technicy i mechanicy – Maks Blanzejd, Chaim Ejzyk, Mojsze Konskowolski, fotograf Aron Krzeczanowski[1.7].

Aktywność gospodarczą wspierały organizacje zawodowe. Był to m.in. Bank Kooperacyjny (potocznie nazywano go „bankiem Agudy”, ponieważ jego dyrektorem był lider miejscowej partii Aguda Icchak Meir Gutmorgen). Powstał w latach dwudziestych, a w jego zarządzie zasiadali: Towie Pieniek, Joel Zweigel, Josef Chaim Ruina, Goldfinger, Mendel Lewkowicz, Zalman Jędrzejewicz, Mosze Icze Miller. Wśród instytucji pożyczkowych znajdowała się także Kasa „Gemiłus Chesed”[1.8] oraz Związek Kupców na czele z M. Nusbaumem, z siedzibą przy ul. Piłsudskiego 8[1.9].

Doniosłą rolę w życiu lokalnej zbiorowości odgrywały różnorodne organizacje społeczno-kulturalne. W czasie I wojny światowej powstała Biblioteka im. Pereca, nad którą w niepodległej Polsce kontrolę objęło Towarzystwo im. I. L. Pereca. Przy bibliotece, liczącej 53–60 członków, utworzono czytelnię im. Szaloma Alejchema oraz grupę dramatyczną [1.10]. Początki biblioteki sięgały okresu sprzed 1914 rokiem. Jej założycielami byli: Ariel Zaks, Szlama Hartbrot, Szmul Prum, Abram Cudkiewicz, Chaim Wolf Rapaport. Po aresztowaniach zaprzestała działalności. Władze carskie zgodziły się na utworzenie prywatnej biblioteki u nauczyciela Kutnera, która z czasem została filią mławskiej biblioteki „Chewra Ha-Zomir”. Kierował nią oddelegowany z Mławy Eliezer Zaklikowski. W czasie I wojny światowej biblioteka liczyła około 2 tys. tomów. Działały także: Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut” liczące 53 członków, Klub (Świetlica) Młodzieży Hebrajskiej „Ha-Techija”, oddział Stowarzyszenia Kursów Wieczorowych dla Robotników[1.11].

Z organizacji sportowych aktywne było Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi” (klub należał do IV klasy) oraz drużyna piłkarska „Ha-Koach”[1.12].

Żydzi dobrzyńscy angażowali się w prace Syjonistycznego Stowarzyszenia Literatury („Zionistischer Literatur Verein”), działającego w ościennym Golubiu. Wszystkie organizacje prowadziły działalność kulturalną i oświatową, organizując wieczorki literackie, odczyty oraz amatorskie przedstawienia teatralne[1.13]. Zbieraniem środków na rzecz odbudowy i osadnictwa w Palestynie zajmował się oddział funduszu KKL (Keren Kajemet Le-Israel). Młodzież syjonistyczna wstępowała w szeregi He-Chaluc – Pionier (oddział powstał w początkach lat 20. XX w., w latach 30. XX w. we władzach zasiadali: Jakow Flurman, Abraham Rozen, Majer Krzeczanowski, Majer Lipka, Menasze Florman, Jakow Bielawski, Jehuda Woldennsberg), Ha-Szomer ha-Leumi, Betar, Borochow-Jugnt[1.14], Ha-Szomer ha-Cair (przywódcą do 2 listopada 1935 r. był Beniamin Furgacz. Zastąpił go Szymon Abramzon)[1.15]. Kandydaci na emigrantów do Palestyny przechodzili szkolenia zawodowe w majątku Sitno należącym do Icchaka Jakowa Szmigi. Wielu z nich wyjechało, m.in. Jehoszua Kaszel, który był jednym z pierwszych członków Hagany[1.1.14]. Młodzieży chasydzkiej przewodził jeden z założycieli „Szma Izrael” – Meir Kohn.

Partie polityczne reprezentowały szerokie spektrum, od zachowawczych ortodoksów po zwolenników komunizmu. Dominującą siłą w latach 20. byli ortodoksi, których reprezentowała Aguda. W końcu lat 30. przewodzili jej: Izrael Miller i Izrael Majer Piechotka. Aguda posiadała młodzieżową przybudówkę, Cejrej Agudat Israel, na czele z Izraelem Meirem Piechotką. Prym w ortodoksyjnym środowisku wiedli chasydzi z Góry Kalwarii. Ich liderami byli: I. M. Gutmorgen, Abram Gurfinkiel, Arie Lajb, Abraham Mordechaj Lajb. Spotykali się w sztibl „Mała Góra Kalwaria” przy ul. Piłsudskiego 29. Rabin J. L. Zonabend założył oddział „Sfes Emes”. Mniejszą role odgrywali chasydzi z Otwocka (sztibl „Otwock”), Aleksandrowa Łódzkiego – sztibl „Aleksander” (lokalnymi liderami byli: Ber Dawid Tojb, Ichusze Chaim Minski, Zalman Chasyd, Chaim Rozenwaks, Chaim Januar, Mendel Kohn, Nachman Zanger, Ichiel) oraz Warki, prowadzący „Wielki Sztibl” – gdzie przewodził Icchak Kalisz. Ogółem w mieście istniało 7 domów modlitwy i sztibłech. Większe zrzeszały do 20–30 członków, mniejsze po 10–15[1.16].

W latach 30. XX w. coraz większą rolę zaczęły odgrywać środowiska syjonistyczne. Współpracowano z syjonistami golubskimi, którym przewodził Adolf Riesenfeld. Syjoniści zbierali się w domu modlitw, tzw. Izbie Syjonistycznej. Środowisko dobrzyńskich syjonistów na XI Kongresie Syjonistycznym reprezentował Fajwisz Lipko. W Dobrzyniu oddziały posiadali także Ogólni Syjoniści, Poalej Syjon-Prawica (liderzy: Efroim Grant, Kalman Kipa, Icchak Mosze Offenbach, Icek Kauma), Mizrachi (od 1919 r.), Poalej Syjon-Lewica (Chaim Pukacz) oraz Syjoniści-Rewizjoniści. W 1927 r. podczas objazdu powiatów Polski północnej i zachodniej Dobrzyń nad Drwęcą wizytował przywódca Syjonistów-Rewizjonistów, Zeew Żabotyński. Lewicowe środowiska antysyjonistyczne reprezentował Bund (powstał w Dobrzyniu w 1916 r. z inicjatywy Hersza Gotliba. W międzywojniu czołowymi przedstawicielami partii byli: Ichiel Zishojf, Ichiel Król, Chaim Dawid Braun, Meir Mendelson, Josef Nowalski, Fiszel Smuzik, Mosze Gołomb) oraz Żydzi działający w szeregach Komunistycznej Partii Polski (Abraham Stolcman, Chaim Icek Berkman, Rachela Sałówna, Hersz Karniszyn, Szmul Pilczewski), Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (Salek Lewkowicz, Rózia Lejzerówna vel Rozenblum, Rózia Rachela Krzeczanowska) oraz Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej[1.17].

W życiu codziennym najważniejszą rolę odgrywała gmina żydowska i związane z nią instytucje. Wśród nich jedną z najważniejszych była synagoga, którą wzniesiono w początkach XIX wieku. W 1855 r. gmina otrzymała, dzięki staraniom rabina H. Tojba i jego syna Ichiela, zezwolenie na wybudowanie nowej synagogi w centrum dzielnicy żydowskiej przy ul. Rypińskiej. W jej sąsiedztwie znajdował się dom dla wędrownych ubogich Żydów i dla przyjezdnych rabinów. Wraz z powstaniem gminy założono cmentarz, którego teren stopniowo poszerzano. Przed II wojną światową obejmował on powierzchnię 2,6 ha. Działalność gminy uzupełniały i wspierały różnorodne instytucje: bet midrasz, łaźnia rytualna oraz bractwa i organizacje. Cmentarzem administrowało Bractwo Pogrzebowe („Chewra Kadisza”). Dobroczynnością zajmowały się: Towarzystwo Opieki nad Chorymi Bikur Cholim, Towarzystwo Opieki nad Biednymi. W czasie I wojny światowej chasydzi otwoccy prowadzili bezpłatną kuchnię przy sztibl. Działały dwa chedery ("Talmud Tora" i „Jesodej Hatora”), szkoła „Bejt Jakow”, Żydowska Szkoła Ludowa (powstała tuż po I wojnie światowej z inicjatywy Samuela Sporsa i braci Kohn: Mendla, Abrama i Hirsza) oraz żydowska freblówka (przedszkole). Kształceniem religijnym zajmowali się miejscowi rabini i chasydzi. Uczniowie pochodzili głównie z Rypina, Sierpca, Lipna i Lubicza[1.18]. Wszystkie instytucje, z wyjątkiem cmentarza, znajdowały się w dzielnicy żydowskiej, w skład której wchodziły ulice: Piłsudskiego (mieszkało na niej 28% populacji Żydów), Rynek (14%), Kataryńska (13%), Kilińskiego (9%), Nowa (8%), Rypińska (8%) i Kozia (5%). Na pozostałych ulicach (Kościelna, Szkolna, Zarybska, majątek Kotowy, Sokołów) mieszkało 15% populacji.

Majątek ruchomy gminy oszacowano w 1938 r. na 2000 zł, nieruchomy na 45 000 zł. Gmina była zadłużona na 16 862 zł. Poszczególne składniki majątku nieruchomego rok później wyceniono na 29 170 zł, w tym: łaźnia rytualna na 360 zł, cmentarz z ogrodzeniem i mieszkaniem stróża na 3810 zł, synagoga „duża” 15000 zł, synagoga "mała” (bet midrasz) na 5000 zł, przytułek dla ubogich na 5000 zł[1.19].

Gminie przewodził od 1888 do 1932 r. rabin Jehuda Lejb Zonabend. Urodził się w Dobrzyniu nad Drwęcą. Jego ojciec Rafael był kupcem zbożowym. Zonabend pełnił urząd rabina początkowo w Janowie w guberni płockiej, następnie w rodzinnym Dobrzyniu. Był uznawany za wybitnego talmudystę. Napiszał kilka komentarzy do Talmudu. Był współzałożycielem „Sfes Emes”. Zmarł po krótkiej chorobie w 1933 roku. Zastąpił go na krótko podrabin Lejb Herz (zmarł we wrześniu 1933 roku). Po jego śmierci gminę obsługiwał dojeżdżający w zastępstwie z Rypina w latach 1933–1936 rabin Nuta Nutkowicz, a w mniej istotnych sprawach zastępował go na miejscu Lejb Fleiszer.

Postępująca choroba L. Herza uniemożliwiła mu jeszcze w 1932 r. dalsze wykonywanie obowiązków, w związku z czym w listopadzie 1932 r. wybrano komisję mającą przeprowadzić elekcję nowego rabina. Zgłosiło swoje kandydatury 38 chętnych, z których 3 wycofało się, a 17 uczestniczyło w dalszych procedurach administracyjnych. Termin wyborów kilkakrotnie przenoszono z powodu ciągłych tarć między syjonistami a ortodoksami. Ostatecznie wybory odbyły się 15 grudnia 1935 roku. Na 450 posiadających prawo głosu głosowało 449. Walka rozegrała się pomiędzy Bencjonem Abrahamem Blumbergiem, rabinem z Żuromina (otrzymał 245 głosów) i rabinem Pabianic Chaimem Eliezerem Horowitzem (204 głosy). Wojewoda warszawski wybór zatwierdził 14 czerwca 1936 roku. Ostatecznie stanowisko przypadło Blumbergowi. Nowy rabin nie cieszył popularnością w środowisku ortodoksów, ponieważ sympatyzował z syjonizmem. Przez cały okres międzywojenny kolejni rabini z Dobrzynia nad Drwęcą obsługiwali także ościenną gminę żydowską w Golubiu[1.20]. A. Blumberg urodził się 22 lipca 1897 r. w Skępem. Jego ojciec (Berisz) był rabinem w tym miasteczku. Po jego śmierci objął urząd rabina, następnie przeniósł się do Żuromina. Był żonaty, miał 11 dzieci. Obok rabina urzędnikami gminnymi byli rzezacy: Wasauel Sochaczewski, Jakub Rozental, Mendel Gurfinkiel, Lejb Dygoła (także kantor), sekretarz gminy Mojżesz Wrzos, słudzy bóżniczy: Abraham Warszawiak, Abram Gotlib[1.21].

Niewiele wiemy o składzie kolejnych zarządów gmin. Do lat 20. XX w. były one całkowicie opanowane przez reprezentantów chasydów i innych ortodoksów. W latach 30. XX w. w zarządzie zasiadł reprezentant syjonistów. W listopadzie 1933 r. gminą kierowali: Szyja Majer Woldenberg, Mojsze Icek Offenbach, Henoch Pinczewski. Ostatnie wybory przeprowadzono 30 sierpnia 1936 roku[1.22].

Stosunki miedzy zarządem gminy żydowskiej a władzami państwowymi i samorządowymi układały się poprawnie. Przez całe dwudziestolecie międzywojenne w Radzie Miejskiej zasiadał Abraham Cudkiewicz, pojawiali się także w kolejnych kadencjach: Jakub Offenbach i Henryk Pińczewski. W czasie świąt państwowych lokalni notable uczestniczyli w nabożeństwach w synagogach, co spotykało się z krytyką niektórych środowisk chrześcijańskich. W kontaktach codziennych miedzy ludnością polską a żydowską występowały okresy relacji mniej lub bardziej poprawnych. Ich pogorszeniu czasem sprzyjały okoliczności nieoczekiwane. Wzrost antysemickich postaw odnotowano po 1 września 1926 r., kiedy to w wyniku nieszczęśliwego wypadku zginęła, spadając z muru na cmentarzu żydowskim, czteroletnia dziewczynka. Podejrzenie o dokonanie mordu rytualnego padło na Żyda Flusberga. W mieście utrzymywały się przez wiele tygodni nastroje pogromowe. Innym czynnikiem sprzyjającym antagonizowaniu stosunków między obu nacjami było objęcie parafii przez ks. Ignacego Charszewskiego, który prowadził „prywatną wojnę z Żydami”. Do zajść dochodziło na ogół po niedzielnych mszach. Eskalacja przemocy nastąpiła w 1939 roku. W lutym, marcu i czerwcu tzw. „Stalowe Drużyny” Związku Harcerstwa Polskiego z Lipna, Rypina i Włocławka pobiły 15 Żydów, wybito szyby w 124 sklepach i mieszkaniach żydowskich, na murach wypisywano antysemickie hasła. W tym przypadku gwałty potępił z ambony ks. I. Charszewski[1.23]. Żydzi dobrzyńscy wyłonili wspólnie z Żydami rypińskimi komitet, który został przyjęty przez wojewodę pomorskiego 6 kwietnia 1939 roku. Sprawę podniósł na forum parlamentu i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW) poseł Icchak Rubinstein. Niezależnie od działań formalnych członkowie Ha-Szomer ha-Cair z Abramem Flusbergiem na czele zorganizowali grupę zwalczającą pikiety[1.24].

Eksterminacja dobrzyńskich Żydów została zapoczątkowana przez Niemców już we wrześniu 1939 roku. W dniu 13 lub 14 września 1939 r. (część źródeł podaje 7 września) aresztowano 220–230 mieszkańców miasta (część źródeł podaje liczbę 350 osób). Wśród zatrzymanych było około 200–210 Żydów (w tym około 30–40 z ościennego Golubia). Uwięzionych stłoczono w sztiblu chasydów z Góry Kalwarii. Niebawem zostali wywiezieni przez Wąbrzeźno i Chełmno do Bydgoszczy. Trafili do koszar 15. pułku artylerii (barak w ósmej stajni – tzw. Judenbarack). Dołączyli do nich Żydzi z Bydgoszczy i innych miejscowości. Ogółem przebywało tam 400 osób, w tym 370 Żydów. W pierwszych dniach października 1939 r. partiami, po 30 osób, wywożono więźniów w okoliczne lasy (m.in. Las Gdański, Miedzy koło Fordonu, Rychnowo, Koronowo, Tryszczyn) i wymordowano. Listę wywożonych sporządzał dobrzyński Żyd – Szymon Kufeld.

Część pozostałych w Dobrzyniu nad Drwęcą Żydów została wypędzona w początkach października. 6 października 1939 r. pojawili się oni w Lipnie. Miesiąc po tym wydarzeniu, 6 listopada 1939 r., nakazano 107 Żydom stawić się na jednym z miejscowych placów. Po selekcji 70 osób wywieziono w nieznanym kierunku. 9 listopada 1939 r. nałożono na gminę żydowską kontrybucję w wysokości 40 000 zł. Pierwszą ratę (20 000) miano wypłacić w gotówce, drugą w kosztownościach. Wpłacenie jej w ciągu trzech dni miało zagwarantować pozostanie w mieście. Jednak już nazajutrz nakazano Żydom opuszczenie miasta w ciągu 10 dni i udanie się poza granice ziem wcielonych do Rzeszy. Pozostały pojedyncze osoby, które przebywały w mieście jeszcze w 1940 roku.

Uciekinierzy i wypędzeni dobrzyńscy Żydzi znaleźli się w gettach: warszawskim (ok. 800 osób), mławskim, płońskim, szreńskim oraz w Ciechanowie, Drobinie, Kutnie i Łodzi. Młodzi, należący do Ha-Szomer ha-Cair, uciekli we wrześniu 1939 r. na wschód. Znaleźli się m.in. w Równem i Wilnie. Niemcy zburzyli synagogę (koniec października do połowy grudnia 1939 r.) oraz zlikwidowali cmentarz (1940 r.), aby zatrzeć ślady pobytu Żydów w mieście. W poszukiwaniu ukrytego majątku zburzono w 1940 r. domy zamożnych kupców przy ul. Katarzyńskiej[1.25].

Nota bibliograficzna

  • Ayarati; sefer zikaron le-ayarot Dobrzyń-Golub, red. M. Harpaz, Tel Awiw 1969.
  • Byli wśród nas. Żydzi we Włocławku oraz na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej, red. M. Krajewski, Włocławek 2001.
  • Krajewski M., Byli z Ojczyzny mojej. Zagłada ludności żydowskiej ziemi dobrzyńskiej w latach drugiej wojny światowej (1939–1945), Rypin 1990.
  • Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej. XV–XX wiek, red. M. Wojciechowski, Warszawa – Poznań – Toruń 1987.
  • Waszkiewicz Z., Społeczność żydowska Golubia i Dobrzynia nad Drwęcą w XIX i XX wieku, maszynopis.
  • Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993.
  • Wloclawek we ha-seviva. Sefer ha-zikaron, Tel Awiw 1967.
Print
Footnotes
  • [1.1] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, tab. 1, ss. 66, 76.
  • [1.2] Kallas M., Opis Lipna z 1820 roku, „Ziemia Dobrzyńska”, 1995, t. 3, Aneks 1, s. 96; Guldon Z., W czasach Szlacheckiej Rzeczypospolitej  terytorium, ludność i stosunki gospodarczo-społeczne, [w:] Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej. XVXX wiek, red. M. Wojciechowski, Warszawa – Poznań – Toruń 1987, tab. 3, s. 36; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, tab. 1, s. 67.
  • [1.3] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4496.
  • [1.4] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, tab. 3, ss. 69–70.
  • [1.5] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4470; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 69–71, 74.
  • [1.6] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4496; Beth Hatefutsoth. Museum of the Jewish Diaspora, Tel Aviv, komputerowa baza danych, sygn. A101130 (wydruk w posiadaniu autora); Gałkowski P., Ziemiaństwo i ich własność w Ziemi Dobrzyńskiej w latach 19181947, Rypin 1997, ss. 66–67.
  • [1.7] Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa 1929, Warszawa 1929, ss.1965–1966; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, s. 72; Rejmanowski T., Przedstawiciele służby zdrowia wyznania mojżeszowego Włocławka i regionu kujawsko-dobrzyńskiego (do 1939 r.), [w:] Byli wśród nas. Żydzi we Włocławku oraz na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej, red. M. Krajewski, Włocławek 2001, s. 51.
  • [1.8] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, s. 71; Waszkiewicz Z., Społeczność żydowska Golubia i Dobrzynia nad Drwęcą w XIX i XX wieku (maszynopis powielony w posiadaniu autora)s. 25.
  • [1.9] Związek Kupców. Centrala. Sprawozdanie za rok 1932, Warszawa 1932, ss. 66–67; Związek Kupców. Centrala. Sprawozdanie za rok 1938, Warszawa 1938, s. 110.
  • [1.10] Archiwum Akt Nowych, Urząd Wojewódzki Warszawski, sygn. mikr. 2718/1, Stan organizacyjny KPP, KZMP w II półroczu 1931 w województwie warszawskim.
  • [1.11] Archiwum Akt Nowych, Urząd Wojewódzki Warszawski, mikr. 2718/1, Stan organizacyjny KPP, KZMP w II półroczu 1931 w województwie warszawskim; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 72, 74.
  • [1.12] Centralnyj Dereżnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny, Fond 501, opys 1, sprawa 2, Okólnik Związku Żydowskich Towarzystw Gimnastyczno-Sportowych „Makabi” w Polsce, nr 15, 29 grudnia 1938.
  • [1.13] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4603; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 72, 75.
  • [1.14] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 72–73.
  • [1.15] Archiwum Państwowe w Toruniu, Oddział we Włocławku, SPWł, sygn. 403, Sprawozdanie UWW nr 11 z 10 grudnia 1935.
  • [1.1.14] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 72–73.
  • [1.16] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4496, 4603.
  • [1.17] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4603; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, s. 71-73; Wloclawek we ha-seviva. Sefer ha-zikaron, Tel Aviv 1967, s. 69.
  • [1.18] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 75–76.
  • [1.19] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4482, 4496.
  • [1.20] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4496; Almanach gmin żydowskich w Polsce, t. 1, red. J. Zineman, Warszawa 1939, s. 224.
  • [1.21] Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, s. 77.
  • [1.22] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4483, 4496; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, s, 76.
  • [1.23] Centralnyj Dereżnyj Archiw Ukrajiny, Fond 493, opys 1, sprawa 17, Komunikat Dzienny Wydziału Narodowościowego MSW z 2 marca 1939;  Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 74, 77–78.
  • [1.24] Centralnyj Dereżnyj Archiw Ukrajiny, Fond 493, opis 1, sprawa 18 i 19, Komunikat Dzienny Wydziału Narodowościowego MSW z 16 marca 1939 i 12 kwietnia 1939.
  • [1.25] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Archiwum Ringelbluma I, sygn. 974; Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, American Joint Distribution Committee, sygn. 210/15, Beth Hatefutsot Museum of the Jewish Diaspora, Tel Aviv, sygn. A101130; Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek w Toruniu, Spuścizna Stanisława Suszyńskiego, cz. I., Relacje (relacja Leona Dominika Szczyglińskiego), cz. IV., Własne uwagi; Krajewski M., Byli z Ojczyzny mojej. Zagłada ludności żydowskiej ziemi dobrzyńskiej w latach drugiej wojny światowej (1939–1945), Rypin 1990, ss. 12, 15–17; Waszkiewicz Z., Żydzi z Dobrzynia i Golubia: opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993, ss. 78–79.