Żydzi zaczęli osiadać w Golubiu w XVIII wieku. Po 1772 r. zaczęły kształtować się pierwsze elementy infrastruktury gminnej. Gmina żydowska w 1808 r. liczyła 44 członków, w 1825 r. – 255, w 1871 r. – 533, w 1885 r. – 478, w 1895 r. – 306, 1900 –  299, 1910 – 247. Najprawdopodobniej w końcu lat siedemdziesiątych XVIII w. założono niewielki cmentarz. Dwukrotnie powiększano jego obszar – w 1885 i 1900 roku. W latach 20. XIX w. Żydzi posiadali salę modlitwy, a w 1855 r. uzyskano zgodę na wybudowanie synagogi.

W pierwszym znanym składzie zarządu gminy działającym od około 1845 do około 1865 r. zasiadali: Wolff Sultan i Josef Merdowski. W kolejnych dziesięcioleciach w skład zarządu i rady reprezentantów powoływano najczęściej przedstawicieli lokalnych elit majątkowych. W 1917 r. we władzach znaleźli się: Max Dawid, Izrael M. Cohn, Josef Jacobson, Robert Riesenburger, Dawid Pottlitzer, Filip Cohn, Josef Wolff, Cesar Salomon, Jakub Harris, Adolf Jäger, Eliasz Mendelssohn. Przewodniczącym wybrano Abrahama Kiewego.

W dniu 24 lipca 1858 r. zatwierdzono statut gminy. W jej granicach znajdował się Golub i 21 ościennych miejscowości. Pierwszym nauczyciel religii był od 1826 r. Beniamin Wolff. Ostatnim, który wyjechał w 1920 r., Abraham Kadisz (Kadisch). Dzieci żydowskie od 1855 r. uczęszczały do nowowybudowanej dwuklasowej szkoły żydowskiej. W 1895 r. została ona przekształcona w jednoklasową. Liczba dzieci w wieku szkolnym początkowo wysoka (187 w 1844 r.) stopniowo malała. W latach 80. XIX w. uczęszczało do szkoły od 68 do 79 uczniów. W końcu XIX w. – 41. Ostatecznie w 1895 r. wszystkie dzieci w Golubiu zaczęły uczęszczać, niezależnie od wyznania, do jednej szkoły.

W okresie istnienia Drugiej Rzeczypospolitej, do 1924 r. gminę żydowską opuściło 311 osób. W ich miejsce zaczęli napływać Żydzi z głębi ziem polskich. Do 1924 r. przybyło ich 315. Jednym z inicjatorów utrzymania żydowskiej społeczności w Golubiu był miejscowy aptekarz, gorący zwolennik idei narodowej, Adolf Riesenfeld. Zachęcał on do osiedlania się Golubiu m. in. Żydów z ościennego Dobrzynia nad Drwęcą.

Do marca 1923 r. gminą żydowską kierowały władze wyłonione jeszcze w czasach wojny. W zarządzie wyłonionym 9 marca 1923 r. zasiedli: Adolf Riesenfeld, Samuel Hirsch, Szmul Hermann. Władzę sprawowali Żydzi „niemieccy” skłaniający się ku syjonizmowi. W gminie zamieszkiwali głównie kupcy, 3–4 przemysłowców (Juliusz Lewin, Szmul Czarnobroda – właściciel mleczarni, wyjechał w 1925 r. do Warszawy), kilku przedstawicieli inteligencji (aptekarz Adolf Riesenfeld i Eliasz Łochowski), 2 pomocników aptekarskich, 2 lekarzy (Margulies), nauczyciele i urzędnicy.

Majątek gminy żydowskiej tworzyły: synagoga, dom modlitw z biblioteką, łaźnia rytualna z domem mieszkalnym, około ½ morgi gruntu ornego przy sądzie, łąka przy rzece Drwęcy, 3 ogrody w mieście o powierzchni 7 arów i 62 metry kwadratowe oraz majątek fundacji „Stiftung Peretz”. Po przyłączeniu w 1932 r. do Golubia ościennych gmin żydowskich w Kowalewie i Wąbrzeźnie, przejęto oficjalnie ich majątek. Łączną wartość majątku w 1938 r. wyceniono na 45 tys. (nieruchomości), 3 tys. (ruchomości), zadłużenie – 500 zł. Gmina w 1939 r. liczyła 301 członków. W międzywojniu brakowało rabina, kantora, rzezaka. Modły najczęściej prowadził Szymon Mordka. Posługaczem synagogalnym był Aszer Kiewe.

Dzieci żydowskie z zamożniejszych „niemieckich” domów uczęszczały do Privatschule, a następnie uczyły się w niemieckich gimnazjach w Wąbrzeźnie, Wągrowcu, Brodnicy czy Toruniu. Pozostałe edukowały się w siedmioklasowej szkole powszechnej. Dzieci z bardziej ortodoksyjnych domów uczęszczały do dwóch chederów w ościennym Dobrzyniu nad Drwęcą.

Żydzi golubscy utworzyli kilka organizacji. Od 1888 r. działało bractwo „Chewra Kadisza” (w zarządzie zasiadali: Izydor Silberstein, Mosze Munter, Bernard Aronsohn). W 1920 r. utworzono „Krankverein” (zarząd w 1921 t. tworzyli: Juliusz Lewin, Izydor Tuchler, Samuel Hirsch). Zwolennicy syjonizmu utworzyli Towarzystwo Młodzieży Żydowskiej „Zionistischen Literatur Verein” oraz Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”. Przez pewien czas działało Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi”. Obok działalności sportowej prowadziło bibliotekę. Większość imprez organizowanych z udziałem ludności żydowskiej uświetniały występy żydowskiej orkiestry „Jutrznia”. Miejscowi kupcy Jude Eisyk, Jakub Bielawski, Aron Kohn założyli Związek Kupców. Zbliżony charakter miał Związek Drobnych i Detalicznych Kupców. Zrzeszał 14 członków.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Golub zajęły wojska bolszewickie. Dnia 13.08.1920 r. aresztowano pod zarzutem szpiegostwa na rzecz bolszewików miejscowych Żydów: Sally Lewina, Todora Tuchlera, Izydora Tuchlera, dr Joska Tuchlera, Hansa Sachsa, Jakuba Kallmanna oraz Teodora Moszkowskiego. Władze miejskie zaręczały o ich lojalności. Po 3 miesiącach aresztu, dzięki interwencji Generalnego Konsulatu Niemieckiego w Poznaniu, zostali wysłani do Niemiec, gdzie wymieniono ich na internowanych w Niemczech Polaków. Z tej grupy powróciło do Golubia pięciu. Pozostali w Niemczech dr Tuchler i H. Sachs.

Promowaniem antysemityzmu w Golubiu zajmowali się dziennikarze piszący na łamach lokalnej prasy: „Głosu Wąbrzeskiego”, „Gazety Wąbrzeskiej”, „Słowa Pomorskiego”. Miejscowy proboszcz ks. Ignacy Charzewski oficjalnie prezentował poglądy antysemickie. Przypominał sprawę rzekomego mordu rytualnego, jakiego miano dokonać 26.10.1926 r. w Dobrzyniu nad Drwęcą na 4-letniej Cygance. Na tym tle doszło w Golubiu i Dobrzyniu do dwudniowych napaści na Żydów. Główny oskarżony Flusberg uciekł przez granicę do Niemiec. Do ekscesów antysemickich doszło w Golubiu i Dobrzyniu także w czerwcu 1939 r. Pobito 15 Żydów, wybito 124 szyby, wykrzykiwano antysemickie hasła.

Po zajęciu Golubia przez Niemców 7.09.1939 r. aresztowano 350 Żydów w Dobrzynia nad Drwęcą i kilkunastu z Golubia. Trafili do Bydgoszczy skąd w październiku stopniowo byli wywożeni na rozstrzelanie w okolicach miasta. Kolejne aresztowania miały miejsce 14.10.1939 r. Zatrzymano grupę 230 osób m.in. 30–40 z Golubia. Część wywieziono w nieznanym kierunku. W dniu 6.11.1939 r. nakazano 35 rodzinom (107 osób) stawić się na rynku w Dobrzyniu nad Drwęcą. Wybrano 70 z nich i wywieziono w nieznanym kierunku. Pozostałym następnego dnia nakazano opuścić miasto w ciągu 10 dni. Zarządzenie nie zostało jednak wykonane. Żydzi pozostali w Golubiu i Dobrzyniu jeszcze przez pewien czas. Zostali wysiedleni na przełomie 1939 i 1940 r. lub w początkach 1940 r. Znaleźli się w gettach w Mławie, Płońsku, Szreńsku i Warszawie.

Wojnę przeżyło co najmniej 4 golubskich Żydów, którzy powrócili do Golubia. Łącznie z Żydami z Dobrzynia nad Drwęcą utworzyli miejscowy komitet podporządkowany Centralnemu Komitetowi Żydów w Polsce. W 1946 r. zrzeszał od 11 do 17 członków, rok później od 9 do 15. W latach 1948–1949 – 9. W kolejnych latach pozostały tylko kilka osób. W 1960 r. mieszkały 3 osoby.

Nota bibliograficzna

  • Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 1918–1950, Toruń 2006.
  • Kawski T., Żydzi z Kujaw, ziemi dobrzyńskiej i Bydgoszczy ocaleni z Shoah. Przyczynek do poznania struktury społeczno-zawodowej, zmian osadniczych oraz migracji ludności żydowskiej w Polsce po II wojnie światowej, [w:] Wrzesień 1939 roku i jego konsekwencje dla ziem zachodnich i północnych Drugiej Rzeczypospolitej, red. R. Sudziński, W. Jastrzębski, Toruń – Bydgoszcz 2001, ss. 365–392.
  • Waszkiewicz Z., Gmina Wyznaniowa Żydowska w Gołubiu w latach 19201939, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (19201939), red. J. Sziling, Toruń 1995, ss. 109–132.
  • Waszkiewicz Z., Żydzi Dobrzynia i Golubia. Opowieść o świecie nieistniejącym, Golub-Dobrzyń 1993.
Print