Najstarsza
informacja o osadzie pochodzi z 1340 r. Kańczuga jako miasto powstała dopiero
za rządów Władysława Jagiełły w roku 1440. Założył ją Otton z Pilczy, który za panowania księcia Władysława
Opolczyka zamienił osadę Mrzygłód na Kańczugę i Tyczyn.
Prawa miejskie Kańczuga uzyskała najprawdopodobniej w II połowie XIV w.,
chociaż miasto wzmiankowane jest dopiero w 1442 r[1.1].

Po Ottonie z Pilczy Kańczugę
odziedziczyła jego córka Elżbieta[1.2],
która wyszła za mąż za Wincentego Granowskiego (ok. 1370-1410), starostę
generalnego Wielkopolski, syna Wincentego z Granowa, a następnie poślubiła
króla Władysława Jagiełłę[1.3].

W
XV w. nadal stanowiła własność Pileckich, jak wynika z dokumentu spadkowego
zawartego w 1450 r., pomiędzy synem Elżbiety Gronowskiej Janem Pileckim, a
Wacławem, księciem opolskim (siostrzeńcem Jana Pileckiego). W dokumencie tym
wymienione są wsie z klucza łańcucko-kańczuckiego. Właścicielami miasta były
takie znaczące rody, jak: Pileccy, Odrowążowie, Kostkowie, Ostrogscy, Lubomirscy
i Sanguszkowie.

Lata
rozwoju Kańczugi przypadły do 1498 r. Kupcy budowali głębokie i długie piwnice,
w których składowali towary. Jednak miasto przeżyło wiele dramatycznych
wydarzeń - najazd wołoski w 1498 r. oraz kilka najazdów tatarskich powodujący
upadek grodu.

W
końcu XVI w. jedyną właścicielką Kańczugi była Zofia ze Sprowy Odrowąż Kostkowa
- córka Stanisława Odrowąża (prawnuczka Spytka III), wdowa po Janie Krzysztofie
Tarnowskim[1.4].
Jej drugi mąż, Jan Kostka po poślubieniu właściciel Kańczugi i Jarosławia
prowadził poważną działalność budowlaną. Ich córka, księżna Anna Ostrogska z
Kostków (1575-1635) herbu Dąbrowa, gdy w wieku 19 lat wyszła za mąż za Aleksandra
Ostrogskiego, zamieszkała z mężem na zamku w Jarosławiu.

W 1523 r. Mikołaj z Pilczy,
kasztelan przemyski, nadał jej miejskie prawo magdeburskie oraz prawo odbywania
jarmarków i targów cotygodniowych[1.5].

W 1603 roku księżna Anna Ostrogska z domu Kostka, przejmuje
od Jarosławskich klucz kańczudzki oraz Gać. Anna z Kostków Ostrogska była
benefaktorką miasta.

W
1624 r. nastąpił kolejny najazd tatarski, tym razem pod wodzą chana Kantymira.

24
maja 1636, po śmierci matki Anny Ostrogskiej dobra Kańczugi i jarosławskie,
przypadły siostrze Katarzynie, siostrzeńcom Aleksandrowi Michałowi i Konstantemu
Lubomirskim.

W 1622 r. klucz kańczudzki przejmuje Stanisław Lubomirski -
pan na Nowym Wiśniczu, poprzez ożenek z Zofią, córką Anny Ostrogskiej[1.6].
Po Zofii Ostrogskiej klucz kańczudzki przejmują kolejno jej dwaj synowie; Jerzy
Sebastian i Aleksander Michał Lubomirski. Następnie syn Aleksandra, Józef Karol
Lubomirski (1638-1702 r.), który poprzez ożenek z Teofilą Zasławską
(1650-1709), stał się współwłaścicielem największego na terenie
Rzeczypospolitej latyfundium, tzw. ordynacji Ostogsko-Zasławskiej[1.1.6].
W jej skład wchodziło 51 miast, 973 wsie i 229 folwarków. Kolejny właściciel
klucza kańczudzkiego to syn Józefa, Aleksander Dominik Lubomirski (1693-1720),
po nim ordynację przejęła jego siostra Marianna Lubomirska (1693-1729), którą w
1710 r. poślubił Paweł Karol Sanguszko(1680-1750). W 1712 r. urodził się im
jedyny syn Janusz Aleksander Sanguszko zm. 1775 r., który po śmierci matki,
przejął klucz kańczudzki i ordynacje Ostrogsko-Zasławską. Janusz Sanguszko w
1756 r. rozwiązał ordynację, Ostrogsko-Zasławską. W roku 1793 klucz kańczudzki
kupił Karol Szydłowiecki, który poprzez sprzedaż kolejnych wsi tegoż klucza,
zlikwidował go[1.7].

Po I wojnie światowej sytuacja miasteczka była bardzo trudna.
Wyraźnie odczuwalne były zaniedbania z okresu austriackiego.[1.8]
W 1933 r. wprowadzono  oświetlenie
elektryczne w mieście. Kryzys gospodarczy spowodował zamykanie warsztatów pracy
oraz wzrost liczby bezrobotnych. W czasie wojny na terenie przeworszczyzny
działała Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie, które zbrojnie walczyły z
oddziałami niemieckimi.

Miasto Kańczuga (49°59' N, 22°25' E) leży 12 km na
południe od Przeworska i 18 km na wschód od Łańcuta. Od północy graniczy z
gminami Gać i Przeworsk, od wschodu z gminami Zarzecze i Pruchnik, od strony
południowej z miastem i gminą Dubiecko a od zachodu z gminą Jawornik Polski i Markowa.

Kańczuga jest
najbardziej rozbudowaną jednostką powiatu przeworskiego. Administracyjnie
obejmuje miasto Kańczugę i następujące wsie będące sołectwami: Krzeczowice,
Siedleczka, Sietesz, Rączyna, Medynia Kańczucka, Łopuszka Wielka, Łopuszka
Mała, Lipnik, Żuklin, Bóbrka Kańczucka, Chodakówka, Niżatyce, Pantalowice
i Wola Rzeplińska.

Stolicą gminy jest
Kańczuga położona w centralnej części gminy nad rzeką Mleczką. Spełnia rolę
administracyjną i usługową. Mają tu siedzibę władze gminy, banki, obiekty administracji
oraz zakłady produkcyjne, będące miejscem pracy dla mieszkańców całej gminy.

Print

Footnotes

  • [1.1] Motylewicz Jerzy, Dzieje
    Kańczugi, Przemyśl 1984, s. 101

  • [1.2] Dworzaczek Włodzimierz, Lelewici
    Tarnowscy, Warszawa 1968, s.40

  • [1.3] Wdowiszewski Zygmunt, Genealogia
    Jagiellonów, Warszawa 1968, s.40

  • [1.4] Dworzaczek Włodzimierz, Lelewici
    Tarnowscy, Warszawa 1968, s. 195

  • [1.5] Dworzaczek Włodzimierz, Lelewici
    Tarnowscy, Warszawa 1968, s.296

  • [1.6] Motylewicz Jerzy, Dzieje
    Kańczugi, Przemyśl 1984, s.101

  • [1.1.6] Motylewicz Jerzy, Dzieje
    Kańczugi, Przemyśl 1984, s.101

  • [1.7] Motylewicz Jerzy, Dzieje
    Kańczugi, Przemyśl 1984, s.32

  • [1.8] Motylewicz Jerzy, Dzieje
    Kańczugi, Przemyśl 1984, s. 173