Żydzi zaczęli się w Kańczudze osiedlać pod koniec XVI wieku. W 1638 r. pewnien krakowski Żyd Jeleń przywiózł tu transport książek żydowskich. W tym samym roku potwierdzona została dekretem królewskim przynależność Żydów kańczuckich do kahału przemyskiego. W praktyce oznaczało to m.in. że mieli prawo korzystać z przemyskiego kirkuta. W 1707 r. mieszkało w miasteczku 12 rodzin żydowskich. Pod koniec pierwszej połowy XVIII w. społeczność żydowska w Kańczudze miała już bożnicę. Być może funkcjonował już wówczas odrębny kahał. W 1785 r. mieszkało w Kańczudze 199 Żydów. Należało do nich wówczas 8 domów w mieście. Od 1772 do 1918 r. Kańczuga znajdowała się pod panowaniem austriackim.

W XIX w. liczba ludności żydowskiej stopniowo wzrastała. Wiadomo, że na terenie kańczuckiej rzymskokatolickiej parafii w 1835 r. mieszkało 335 Żydów. Natomiast w 1870 r. miejscowa gmina żydowska liczyła już 726 osób. Miała wówczas swój cmentarz|http://www.sztetl.org.pl/pl/article/kanczuga/12,cmentarze/1634,/]] i rabina. W latach 80. XIX w. miejscowy Żyd Józef Kellerman, właściciel dóbr kańczuckich, był marszałkiem powiatu łańcuckiego, a w 1880 r. Rada Miasta Łańcuta nadała mu honorowe obywatelstwo. W 1900 r. do kańczuckiej gminy wyznaniowej należało 1532 Żydów, natomiast w 10 lat później w samym mieście żyło ich 1160, tj. 47,4% ogółu mieszkańców.

I wojna światowa spowodowała znaczny spadek liczby ludności, bowiem w 1921 r. mieszkało tu 967 Żydów, stanowiących 40,3% ogółu mieszkańców. Należało do nich ponad 80% placówek handlowych w mieście. Posiadali także Spółdzielczy Bank Kupiecki oraz Bank Ludowy, skupiający w 1932 r. 112 udziałowców. Od 1921 r. rabinem był Chiel Mechel Spira, a po nim ostatnim rabinem kańczuckim – Benzion Westreich. W okresie międzywojennym w mieście były 4 bóżnice i rozpoczęto budowę nowej, murowanej. Najbogatszym Żydem był zapewne Pinkas Schiffamn, właściciel folwarku w Niżatycach.

W 1939 r. w Kańczudze żyło 964 Żydów, stanowiących 41% ogółu mieszkańców. Część z nich z chwilą wybuchu wojny uciekła na wschód, do sowieckiej strefy okupacyjnej. W początkowym okresie okupacji hitlerowskiej miejscowy Żyd Szmelke Westreich był członkiem komitetu Żydowskiej Pomocy Społecznej na starostwo łańcuckie i jarosławskie. W utworzonym [[urle:getcie zgromadzono Żydów także z okolicznych wsi, ogółem 810 osób. W dniu 08.08.1942 r. Niemcy zamknęli kilkuset Żydów w murach niedokończonej bóżnicy i po dokonaniu selekcji wyprowadzili ich w kilku grupach. Ok. 100 osób zaprowadzono na cmentarz żydowski, gdzie zostali rozstrzelani. Kolejnych kilkuset Żydów wywieziono furmankami do getta w Sieniawie.

W maju i sierpniu 1942 r. w Łopuszce Wielkiej pod Kańczugą gestapowcy z Jarosławia zamordowali ok. 30 Żydów, jesienią następnego roku kolejnych siedem osób. W październiku 1942 r. Niemcy dokonali kolejnych egzekucji na kilkudziesięciu Żydach kańczuckich.

Na przełomie 1944 i 1945 r. do miasta powróciło ok. 35 ocalałych Żydów kańczuckich. Nieznani sprawcy 31.03.1945 r. zamordowali 10 z nich. To zdarzenie spowodowało ucieczkę reszty. Niewykluczone, że mógł to być odwet za podjęcie przez niektórych (jak np. Izraela Reitzfelda) współpracy z Ludowym Komisariatem Spraw Wewnętrznych ZSRR (Narodnyj komissariat wnutriennich dieł - NKWD) i domniemane donosicielstwo na Polaków, związanych z patriotycznym podziemiem.

 

Nota bibliograficzna:

Potocki A., Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004.

Print