We wrześniu 1941 r. niemieckie władze okupacyjne utworzyły w Olkuszu getto, zlokalizowane w rejonie obecnych ulic Sikorka i Parcze. Przesiedlono do niego wszystkich Żydów mieszkających na terenie Olkusza. Wśród nich były także osoby wysiedlone w 1940 r. z Chorzowa i innych miast Górnego Śląska.

Na kilka dni przed deportacją żydowscy mieszkańcy Olkusza otrzymali wezwania do siedziby Gminy Żydowskiej, gdzie musieli uiścić opłatę za nowe lokum. Na rozkaz Niemców i pod ich nadzorem opuszczone przez Żydów mieszkania były porządkowane i dezynfekowane przez specjalne komando złożone z żydowskich robotnic. Jednocześnie Polacy mieszkający w nowo utworzonej dzielnicy żydowskiej zostali wyrugowani ze swoich domów.

Efraim Parasol w zeznaniach złożonych po wyzwoleniu tak opisał genezę powstania getta: „W 1941 roku zostaje przygotowane getto. Społeczeństwo aryjskie, które mieszka za miastem, zostaje przesiedlone do centrum do mieszkań żydowskich, a Żydzi zostają przymusowo przesiedleni za miasto do Sikorki (stacja przed Olkuszem) i do Słowik. Celem połączenia tych 2 skupień żydowskich zostaje zrobiona specjalna droga. (...) Żydzi z Olkusza są skupieni w tych 2 miejscowościach i żyją w bardzo ciężkich warunkach mieszkaniowych. Kilka rodzin musiało mieszkać w jednym mieszkaniu. Skupienie Żydów w jednym miejscu ułatwia organizowanie łapanek, a młodzież żydowską wysłania do przymusowych obozów pracy[1.1].”

Warunki bytowe w getcie były bardzo ciężkie. Zamożni i bardziej zaradni mogli otrzymać nieco lepsze mieszkania, jednak większość przesiedleńców znalazła się w izbach zagęszczonych do granic możliwości. Przed pozbawionymi możliwości zarobkowania ludźmi bardzo szybko pojawiło się widmo nędzy i głodu. Zorganizowana w getcie jadłodajnia z ogromnym wysiłkiem była w stanie zapewnić posiłki dla około 300 najuboższych osób.

Getto było dozorowane przez posterunki policji niemieckiej oraz żydowskiej służby porządkowej. Opuszczanie jego terenu było możliwe tylko na podstawie specjalnych przepustek. Żydzi byli zobowiązani do noszenia przyszytej do ubrania Gwiazdy Dawida z napisem "Jude".

Więźniowie getta byli zmuszani do świadczenia katorżniczych prac na rzecz okupanta, między innymi w fabryce walizek oraz w warsztatach krawieckich. Obowiązkiem zapewnienia kontyngentu robotników przymusowych Niemcy obarczyli Radę Żydowską. W marcu 1942 r. z getta wysłano do obozów pracy 117 dzieci i kobiet w wieku od 13 do 28 lat. Miesiąc później Olkusz opuściła grupa około 140 żydowskich robotników. Kolejny duży transport - liczący około tysiąca osób - wysłano z Olkusza do obozu pracy w dn. 21-23 maja 1942 r., podczas Szawuot[1.2].

Niemcy potęgowali atmosferę ciągłego zagrożenia poprzez doraźne napady, rabunki i egzekucje. Wiosną 1942 r. na placu przy ul. Kościuszki dokonali publicznego stracenia trzech osób, oskarżonych o handel żywnością. Wokół szubienicy Niemcy zgromadzili kilkuset Żydów, wśród których byli członkowie rodzin ofiar.

Likwidacja getta rozpoczęła się w dn. 9 czerwca 1942 r. Teren dzielnicy żydowskiej został otoczony przez jednostki niemieckie. Wkrótce potem Niemcy przystąpili do wypędzania ludzi z domów i gromadzenia ich w gimnazjum oraz budynku Kasy Chorych. Efraim Parasol po latach wspominał: "Przy nieustającej strzelaninie wypędza się ludność żydowską do budynku byłego gimnazjum i do 11 czerwca odbywają się tam straszne sceny. Starcy, chorzy i dzieci po prostu duszą się ze ścisku i gorąca. Upał jest straszny. Nie można otrzymać ani kropli wody, strzelanina nie ustaje, ludzie padają jak muchy"[1.1.1].

W ciągu kolejnych dni Niemcy dokonywali selekcji. Kilkaset osób zdolnych do pracy wywieziono do obozu przejściowego w Sosnowcu, skąd później trafili do obozów w Annabergu, Blechhammer, Gross-Rosen i Buchenwaldzie. Pozostałych skierowano do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Birkenau. W Olkuszu Niemcy pozostawili jedynie liczącą od 10 do 20 osób żydowskich robotników.

Żródła:

Kocjan K., Zagłada olkuskich Żydów, Olkusz 2002

Print
Footnotes
  • [1.1] AŻIH, relacja 301/1551
  • [1.2] K. Kocjan K., Zagłada olkuskich Żydów, Olkusz 2002
  • [1.1.1] AŻIH, relacja 301/1551