Jedną z pierwszych wzmianek o Sędziszowie było utworzenie w latach 1325–1327 parafii p. w. św. Piotra i Pawła. W 1398 r. osada została ulokowana została na prawie niemieckim, a jej pierwszym właścicielem został Stanczko de Sendziszów Jastrzębiec. W II połowie XV w. w Sędziszowie funkcjonowały trzy karczmy, dwa młyny oraz szlachecki folwark. Od końca XVI w. do końca XVIII w. właścicielami Sędziszowa byli kolejno Franciszek Ryski, ród Lanckorońskich i ród Nieczujów-Dembińskich.

W 1880 r. Stefan Chwalibóg oddał grunty w Sędziszowie pod budowę kolei. W latach 1885–1886 przebiegła tędy magistralna Droga Żelazna Iwangorodzko-Dąbrowska (późniejsza Dęblin – Dąbrowa Górnicza), służąca m. in. wywozowi rudy żelaza z Zagłębia Dąbrowskiego do Cesarstwa Rosyjskiego. Wraz ze stacją powstała parowozownia i infrastruktura towarzysząca. Pod koniec XIX w. pracowały na kolei 64 osoby[1.1].

Gdy powstawała linia kolejowa, centrum wsi mieściło się w okolicy kościoła św. Piotra i Pawła. Na początku XX w. przesunęło się jednak w pobliże stacji kolejowej. Sędziszów stawał się osadą kolejarzy[1.2]. W 1900 r. liczył 449 mieszkańców. W latach 1915–1918 władze austriackie zbudowały jeszcze kolej konną, łączącą Sędziszów ze Szczekocinami. Połączenie to funkcjonowało przez cały okres międzywojenny[1.3].

W 1925 r. liczba ludności wynosiła już 1 tys. osób. W Sędziszowie funkcjonowały dwie szkoły powszechne: siedmioklasowa szkoła w piętrowym budynku kolejowym na obecnej „skarpie” oraz pięcioklasowa w parterowym budynku Urzędu Gminy Sędziszów, naprzeciw kościoła parafialnego. Od początku XX w. działała też Gminna Kasa Spółdziecza.  

W latach 30. XX w. miejscowość przeżywała regres. W 1927 r. została zamknięta parowozownia, a funkcję jej przejęła parowozownia w Skarżysku-Kamiennej. Wielu kolejarzy opuściło Sędziszów i wyjechało m. in. na Kresy Wschodnie, a także do Kielc czy właśnie Skarżyska[1.4].

Podczas okupacji niemieckiej w czasie drugiej wojny światowej, w 1940 r., Niemcy znów rozbudowali stację Sędziszów, która w krótkim czasie stała się wielkim „przedsiębiorstwem”, obsługującym m. in. przewozy na front i z powrotem. Powstał nowy budynek parowozowni, do pracy zatrudniano Żydów i Polaków. W czasie wojny pracowało tu nawet tysiąc osób. Na początku 1941 r. Niemcy utworzyli w Sędziszowie trzy jednostki kolejowe, które stanowiły: kadry, zaopatrzenie oraz odkażalnia dla wracających z frontu żołnierzy[1.5]. Jednocześnie rozwinął się ruch oporu. 18 kwietnia 1944 r. powstał oddział partyzancki Armii Krajowej „Spaleni”. Dowódcą był ppor. Stefan Rajski „Zryw”, a po jego śmierci sierż. Stanisław Boryń „Tygrys”[1.6]. Był to jeden z większych oddziałów działających na terenie radomsko-kieleckiego okręgu Armii Krajowej. Właśnie ten oddział zaatakował stację kolejową w nocy z 30 kwietnia na 1 maja 1944 roku. W odwecie Niemcy spacyfikowali wieś Swaryszów – gdzie zastrzelono 35 osób, w tym 29 żołnierzy AK[1.7].  

15 stycznia 1945 r. do Sędziszowa wkroczyła Armia Radziecka. W latach 50. XX w. stacja znów zaczęła być rozbudowywana. Z myślą o kolejarzach i ich rodzinach wybudowano przychodnię kolejową. Pewną role gospodarczą odgrywały także tartak w Tarni oraz trzy młyny, jeden motorowy i dwa wodne. Działały również spółdzielnie spożywcze, kasa pożyczkowa, drobne zakłady handlowo-usługowe, sklepy, apteka, punkty gastronomiczne. W latach powojennych rozwinęło się także szkolnictwo. Istniała w Sędziszowie siedmioklasowa szkoła powszechna, przedszkole i biblioteka. Potem powstała także trzyletnia Zasadnicza Szkoła Kolejowa, która mieściła się w poniemieckim budynku na przeciwko dworca kolejowego.

W latach 70. XX w. wybudowano w Sędziszowie fabrykę kotłów „Sefako”. Stała się ona jednym z największych zakładów ówczesnego województwa kieleckiego, co przyniosło dodatkowe miejsca pracy. W bardzo szybkim tempie zwiększała się liczba ludności. Pod koniec lat 80. XX w. Sędziszów był już dużą osadą która posiadała wiele cech miejskich. Uroczyste nadanie praw miejskich nastąpiło 14 lutego 1990 roku.

Nota bibliograficzna

  • Sędziszów – zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000.
Print
Footnotes
  • [1.1] Sędziszów zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 29.
  • [1.2] Sędziszów zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 32.
  • [1.3] Sędziszów – zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 30.
  • [1.4] Sędziszów zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 33.
  • [1.5] Sędziszów zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 37.
  • [1.6] Sędziszów zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 39.
  • [1.7] Sędziszów zarys dziejów, red. K. Ślusarek, Jędrzejów 2000, s. 40.