המאמר לא זמין בשפה זו, נכון לעכשיו

Apfelbaum Emil

Emil Apfelbaum - מידע אישי
תאריך לידה: 15th פבואר 1890
מקום לידה: Warszawa
תאריך פטירה: 12th ינואר 1946
מקום של מוות: Warszawa
מקצוע: doctor of internal medicine

Apfelbaum Emil (15.02.1890, Warszawa – 12.01.1946, Warszawa) – lekarz-internista, członek zespołu lekarzy badających skutki choroby głodowej w getcie warszawskim.

Emil Apfelbaum był warszawiakiem. W stolicy Polski ukończył szkołę średnią, a następnie uzyskał dyplom Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1922). Po ukończeniu studiów był asystentem prof. Witolda Orłowskiego w Szpitalu Dzieciątka Jezus, w II Klinice Wydziału Lekarskiego UW[1.1]. Specjalizował się w chorobach wewnętrznych, głównie endokrynologii oraz chorobach przemiany materii. Był członkiem Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego.

Mieszkanie Apfelbaumów przy ul. Złotej zostało zburzone w trakcie wojny obronnej 1939 roku. Dzięki pomocy Biura Kwaterunku Miejskiego i Opieki Społecznej Apfelbaumowie wraz z dziećmi, szesnastoletnią Ireną i dziewięcioletnim Marianem, przeprowadzili się do kamienicy przy ul. Senatorskiej 22/26. W tym samym czasie, w związku z zakazem pracy dla żydowskich lekarzy poza terenem getta, dr Apfelbaum rozpoczął pracę jako kierownik oddziału chorób wewnętrznych Szpitala Starozakonnych na Czystem (Szpitala Zakaźnego na Czystem)[1.2]. Był też wolontariuszem w Służbie Zdrowia Warszawy[1.3].

Początkowo szpital mieścił się w pierwotnej lokalizacji przy ul. Dworskiej (ob. ul. Kasprzaka), jednak w grudniu 1940 r. Niemcy wydali nakaz przeprowadzenia go do getta[1.4]. Oddziały wewnętrzne i zakaźne, laboratorium analityczne oraz pracownię patologiczną przeniesiono do gmachu dawnego Archiwum Miejskiego i sąsiadującej z nim Szkoły Powszechnej przy ul. Stawki 6/8. Po przystosowaniu pomieszczeń w budynku przy ul. Stawki 21 (Niska 20) ulokowano w nim z kolei laboratorium bakteriologiczne oraz kilka oddziałów, uwzględniających obok chorób zakaźnych takie dziedziny interny, jak kardiologia i gastrologia. W jednym z nich ordynował dr Emil Apfelbaum, który poza pracą kliniczną wykładał także na tajnych studiach medycznych zorganizowanych w getcie przez doc. Juliusza Zweibauma i dr Izraela Milejkowskiego pod przykrywką kursu przysposobienia sanitarnego[1.5].

W listopadzie 1941 r. dr Izrael Milejkowski, w porozumieniu z prezesem Judenratu inż. Adamem Czerniakowem, powołał Komisję Organizacyjną, która miała zająć się przygotowaniem badań nad skutkami głodu dla organizmu ludzkiego. W jej skład weszli: dr Izrael Milejkowski, dr Anna Braude-Hellerowa, dr Józef Stein, dr Emil Apfelbaum i dr Julian Fliederbaum. Badania rozpoczęły się w lutym 1942 roku. Obserwacje osób dorosłych prowadzono w oddziałach dr. Jakuba Pensona oraz dr. Emila Apfelbauma, który kierował badaniami nad patologią układu krążenia. Jak pisał Emil Apfelbaum:

„Chciano w ten sposób nie tylko udokumentować i przekazać potomnym cierpienia Żydów zamkniętych za murami getta, ale także zademonstrować pełną godności postawę żydowskich lekarzy w obronie praw człowieka”[1.6].

Skutki głodu u dorosłych (20−40 r.ż.) opisywał zespół lekarzy pod kierunkiem dr. Emila Apfelbauma, zaś dzieci (6−12 r.ż.) badano w pod kierunkiem dr Anny Braude-Hellerowej. Na czele całego zespołu naukowego stanął przybyły z Wilna dr Julian Fliederbaum, absolwent uniwersytetu w Petersburgu, świetny internista, „uosobienie subtelności i dobroci, doskonały uczony i lekarz” – jak go opisał po wojnie prof. Hirszfeld[1.7].

Lekarz pediatra, dr Izrael Rotbalsam opisał okoliczności rozpoczęcia badań nad chorobą głodową następująco: „Pomysł napisania pracy pt. Choroba głodowa spotkał się z przychylnym przyjęciem kierownika Wydziału Zdrowia Gminy Żydowskiej dr. I. Milejkowskiego oraz przedstawiciela Jointu dyr. Guzika. Joint subsydiował tę pracę. Życzliwy oddźwięk znalazł pomysł pracy u prof. Orłowskiego – kierownika Kliniki Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Warszawskiego. Materiały pomocnicze dla rozpoczęcia i kontynuowania pracy, m.in. materiały chemiczne, aparaty itp. częściowo zakupiliśmy, częściowo otrzymaliśmy za pośrednictwem Wydziału Zdrowia Gminy Żydowskiej oraz Jointu. W szpitalu [dziecięcym] stworzyliśmy specjalny oddział, na którym przeprowadzano badania nad chorobą głodową. Dzieci, które leczono na tym oddziale otrzymywały pełnowartościową dietę. Środki w tym celu otrzymywaliśmy od Jointu oraz drogą pomocy społecznej, o której jeszcze opowiem. Niestety, dzieci te nie były do uratowania – bowiem nawet te, które nieco poprawiły się i trochę podleczone wracały do getta, tam znowu zaczynały chorować. Mieliśmy młodocianych pacjentów, którzy kilkakroć wracali do szpitala i w końcu umierali”[1.8].

Ze wstępu do książki Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, dowiadujemy się, że w trakcie lipcowego zebrania „Dr Milejkowski we wstępnym przemówieniu scharakteryzował cele pracy oraz podkreślił jej doniosłość. Dr Fliederbaum podał wyniki badań swojego zespołu, dr Apfelbaum − wyniki badań czynnościowych układu krążenia. Zabierali głos D-rzy med. Braude-Hellerowa, J. Stein, Goliborska oraz Kocen. W dyskusji podkreślano znaczenie tej pracy z punktu widzenia nie tylko naukowego, lecz również społecznego”[1.9].

Czytaj więcej o badaniach nad chorobą głodową w getcie warszawskim

Ostatnie zebranie odbyło się w sierpniu 1942 r., już trakcie trwania wielkiej akcji deportacyjnej[1.10]. Dr Apfelbaum opuścił getto pod koniec stycznia 1943 roku. Ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem Kowalski.

Maszynopisy przygotowywano jeszcze do kwietnia 1943 r. w budynku na terenie cmentarza żydowskiego, a potem jeden z nich przekazano, według informacji dr. Rotbalsama, zięciowi dr. Milejkowskiego, adwokatowi Galeckiemu (lub Galewskiemu)[1.11].

Dr Teodozja Goliborska relacjonowała zaś, że zebrane maszynopisy miały zostać zakopane na terenie cmentarza żydowskiego. Pierwszego egzemplarza nigdy nie odnaleziono, ale drugi przekazano prof. Witoldowi Orłowskiemu. Jak podaje Leonard Tushnet, maszynopis wraz z listem redakcyjnym odebrała nieznana kobieta, która dostarczyła go prof. Witoldowi Orłowskiemu[1.12]. Jeszcze w trakcie powstawania pracy profesor recenzował jej treść[1.13].

W uratowaniu maszynopisu miał udział także syn profesora Tadeusz Orłowski, podczas okupacji student tajnego nauczania medycyny, po wojnie wybitny lekarz internista i profesor transplantologii. Na polecenie ojca, Tadeusz zakopał maszynopis na terenie Szpitala Dzieciątka Jezus. Odnalazł go tam, nie bez trudności, po wojnie, gdy dr Apfelbaum zgłosił się po odbiór pracy[1.14] Wkrótce po zakończeniu wojny komitet redakcyjny pod kierunkiem doc. Juliusza Zweibauma wraz z redaktorem naczelnym Emilem Apfelbaumem doprowadził do wydania książki.

Publikacja zawierająca część zachowanych protokołów i ich opracowania ukazała się w 1946 r., lecz jej redaktor naczelny nie doczekał chwili publikacji. Zmarł po krótkiej chorobie w Warszawie 12 stycznia 1946 roku. We wstępie do książki Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, czytamy:

„Ciężkie warunki życia w getcie, niezwykłe napięcie nerwowe w jakim żył w czasie ukrywania się i wreszcie śmierć ukochanej córki, naderwały i tak już zmęczone życiem serce”[1.15].

Dr Emil Apfelbaum został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie (kwatera 10, rząd 5).

dr hab. n. hum. dr n. med Maria Ciesielska

Dorobek naukowy:

  • Apfelbaum E., Przypadek ostrej białaczki, „Polska Gazeta Lekarska” 1927, nr 14, ss. 262−263
  • Apfelbaum E., Rola wątroby w przemianie wodnej ustroju, „Polska Gazeta Lekarska” 1928, nr 6, ss. 96−99
  • Apfelbaum E., Reicher E., Badania czynnościowe wątroby, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1928, nr 1, ss. 133−150
  • Apfelbaum E., Odczyn ustroju na bodźce alkaliczne w chorobach wątroby, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1929, nr 4, ss. 629−650
  • Apfelbaum E., Elektorowicz A., Markert W., Przypadek nadnerczaka, „Medycyna Warszawska” 1930, nr 19, ss. 611−612
  • Apfelbaum E., Przypadek ciężkiej niedokrwistości z zespołem śledzionowo-wątrobowym, „Medycyna” 1932, nr 15, ss. 467−468
  • Apfelbaum E., Zespół „erythrodermia praemycotica” z „lymphogranulomatosis maligna” (?). Przyczynek do patogenezy ziarnicy złośliwej, „Medycyna” 1933, nr 7, ss. 206−207
  • Apfelbaum E., Wpływ czynników zakwaszających na przemianę kwasu mlecznego w ustroju, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1934, nr 1, ss. 3−23
  • Apfelbaum E., Badania kliniczne nad patologią utleniania krwi i tkanek w stanach niedokrwistości różnych typów. Doniesienie 2. Właściwości oraz przebieg krzywej dysocjacji oksyhemoglobiny, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1935, nr 4, ss. 781−804
  • Apfelbaum E., Badania kliniczne nad patologią utleniania krwi i tkanek w stanach niedokrwistości różnych typów. Doniesienie 3. Zużytkowanie tlenu na obwodzie, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1935, nr 4, ss. 805−824
  • Apfelbaum E., Choroba Cushinga, „Medycyna” 1935, nr 23, ss. 785−786
  • Apfelbaum E., O chorobie Cushinga i rozpoznawaniu zespołów przysadkowych, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1936, nr 1, ss. 55−78
  • Apfelbaum E., Ziarnica złośliwa, „Medycyna” 1937, nr 3, ss. 105−106
  • Apfelbaum E., Przypadek kiły żołądka, „Medycyna” 1937, nr 10, s. 366.
  • Apfelbaum E., Chodkowska S., O patogenezie zespołów dokrewnych w chorobie Cushinga, „Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej” 1938, nr 1, ss. 13−49
  • Apfelbaum E., Przypadek raka tylnej ściany żołądka, „Medycyna” 1938, nr 11, s. 446.
  • Apfelbaum E., Badania kliniczne nad patologią układu krążenia w wyniszczeniu głodowym ,[w:] Apfelbaum E. (red.), Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, Warszawa 1946.

Bibliografia:

  • Emil Apfelbaum. Teczka akt osobowych członków Izby Lekarskiej Warszawsko-Białostockiej zdeponowanych w zbiorach Działu Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie.
  • Ciesielska M., Wybrane badania naukowe prowadzone przez żydowskich mikrobiologów w getcie warszawskim i lwowskim, [w:] Pola wolności, Oświęcim − Poznań 2020, ss. 81−100
  • Ciesielska M., Lekarze getta warszawskiego, Warszawa 2018
  • Gliński J. B., Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów ofiar drugiej wojny światowej, t. 2, Warszawa 1999.
  • Hanecki M., Udział lekarzy i przyrodników pochodzenia żydowskiego w rozwoju nauk lekarskich w Polsce ostatniego stulecia, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1971, ss. 43−44
  • Wulman L., Tenenbaum J., The Martyrdom of the Jewish Physicians in Poland, New York 1963, ss. 291−292 (zawiera streszczenie wyników pracy zespołu dr. Apfelbauma przez dr Isaaca Lewentera).

 

 

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Gliński J.B., Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów ofiar drugiej wojny światowej, t. 2, Warszawa 1999, s. 29; Hanecki M., Udział lekarzy i przyrodników pochodzenia żydowskiego w rozwoju nauk lekarskich w Polsce ostatniego stulecia, "Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego" 1971, nr 77, ss. 43–44.
  • [1.2] Aby móc praktykować oraz leczyć „aryjskich” pacjentów na terenie Generalnego Gubernatorstwa, należało wykazać tzw. czysto „aryjskie” pochodzenie.
  • [1.3] Emil Apfelbaum. Teczka akt osobowych członków Izby Lekarskiej Warszawsko-Białostockiej zdeponowanych w zbiorach Działu Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie.
  • [1.4] Jacek Leociak podaje datę 13.12.1940 r. jako moment rozpoczęcia ewakuacji szpitala z Czystego. J. Leociak, Przebieg i zmiany granic getta warszawskiego, [w:] Engelking B., Leociak J., Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001, s. 90.
  • [1.5] „Gazeta Żydowska” 1942, nr 39, s. 3.
  • [1.6] Apfelbaum E. (red.), Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, Warszawa 1946, s. 5.
  • [1.7] Hirszfeld L.,Historia jednego życia, Warszawa 1946, s. 325.
  • [1.8] Relacja Izraela Rotbalsama, AYV O.3/2357 [online] [[refr:|Czerniaków A., Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego, opr. Fuks M., Warszawa 1983, s. 296.
  • [1.9] Apfelbaum E. (red.), Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, Warszawa 1946, s. 17
  • [1.10] Blady-Szwajger A., I więcej nic nie pamiętam, Warszawa 2010, s. 64.
  • [1.11] Relacja Izraela Rotbalsama, Archiwum Yad Vashem, Sygn. O.3/2357 [online] https://collections.yadvashem.org/en/documents/3555941 [dostęp: 10.09.2023]
  • [1.12] Tushnet L., The uses of adversity. Studies of Starvation in the Warsaw Ghetto, New York − London 1966, s. 49.
  • [1.13] Weremowicz J., Działalność prof. dr. med. W. Orłowskiego w czasie okupacji, „Polski Tygodnik Lekarski” 1968, nr 26, s. 1002–1004.
  • [1.14] Massry S.G., Smogorzewski M., The Hunger Disease of the Warsaw Ghetto, „American Journal of Nephrology” 2002, nr 2−3, ss. 197−201.
  • [1.15] Apfelbaum E. (red.), Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku, Warszawa 1946, s. 19
In order to properly print this page, please use dedicated print button.