המאמר לא זמין בשפה זו, נכון לעכשיו

Lerska Natalia

Natalia Lerska - מידע אישי
תאריך לידה: 28th במרץ 1920
מקום לידה:
תאריך פטירה: 23rd אוקטובר 2022
מקום של מוות:
מקצוע: dancer, choreographer
Related towns: Łódź, Warsaw

Lerska Nata, pierwotnie Natalia Lejzerowicz (28.03.1920, Lisiczańsk – 23.10.2022, Paryż) – tancerka i choreografka.

Nata Lerska, warszawska tancerka i choreografka, urodziła się 28 marca 1920 r. jako Natalia Lejzerowicz w Lisiczańsku na Ukrainie. Była jedynym dzieckiem Soni Hajfetz, siedemnastoletniej pianistki z Petersburga oraz Stanisława Lejzerowicza, młodego inżyniera z huty szkła „Livenhof”.
Zaraz po jej narodzinach rodzina uciekła na zachód, uchodząc przed postępującą Armią Czerwoną. Najpierw osiedlili się w Łodzi, gdzie Natalia rozpoczęła naukę tańca. Na początku 30. XX w. kontynuowała ją w Szkole Rytmiki i Sztuk Pięknych Janiny Mieczyńskiej w Warszawie. Jej ulubionymi nauczycielami byli Ruth Sorel i Georg Groke.

W młodości stała się wschodzącą gwiazdą Nowego Tańca, modnego wówczas stylu, wywodzącego się z Republiki Weimarskiej znanego tam jako German Tanz, Freier Tanz i Ausdruckstanz. Jako nastolatka prezentowała ekspresyjne choreografie na konkursach młodzieżowych w Teatrze Polskim i Teatrze Wielkim. Uczęszczała też do szkoły letniej Mary Wigman w Dreźnie.

W 1939 r. jej solowa choreografia pod tytułem Dziewczynka z zapałkami zdobyła złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Tańca Artystycznego w Brukseli. Lerska wspominała w książce:

„Serge Lifar, który był w jury, zawołał mnie i powiedział: jesteś bardzo utalentowana, ekspresyjna i interesująca, ale musisz jeszcze dużo pracować nad techniką taneczną”[1.1].

Po wybuchu wojny Lerska z rodzicami i jeszcze jedną żydowską rodziną ukrywała się w Otrębusach pod Warszawą. W domu za wsią z czasem pojawiło się pianino i drążek baletowy, co pozwoliło jej przeżyć lata okupacji niemieckiej bez wychodzenia z domu.

„Mama grała całymi dniami, a ja tańczyłam do muzyki Chopina, Bacha, Poulenca, Albeniza... Układałam tańce do muzyki, do tematów pisałam libretta. Pracowałam całymi dniami. Tylko co pewien czas podbiegałam do okna i patrzyłam na drogę, czy nie idą po nas Niemcy”[1.2].

„Tak narodził się zawodowy choreograf” – stwierdził kompozytor Zbyszek Rymarz[1.3]. Jego zdaniem pięć długich lat życia w ukryciu przed prześladowaniami ukształtowało jej metody pracy twórczej i preferencje choreograficzne.

Po wojnie zaprezentowała etiudę Partyzantka, którą tak opisała w swojej książce:

„Walczyłam bohatersko, wyładowałam chęć zemsty za upodlenie i nieustanny strach. W pewnym momencie bohaterka zostaje ranna, żołnierska czapka spada mi z głowy, a spod niej wypada burza długich czarnych włosów, co znaczyło – Żydówka”[1.4].

Etiuda została ocenzurowana, ponieważ „partyzantka radziecka nie może umrzeć”, a Jadwiga Chojnacka z Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (czyli cenzury) powiedziała jej: „Jeśli chcesz dalej tańczyć, znajdź styl, który bardziej pasuje do twojej karnacji”[1.5]. Nata Lerska wybrała więc artystyczne flamenco – symbol hiszpańskich komunistów epoki frankistowskiej[1.6]].

W styczniu 1948 r. wyjechała do Paryża. Po roku spędzonym w szkole słynnej tancerki Marii del Villar, Lerska wróciła do Polski, następnie wyjechała na miesięczne stypendium szkole Gret Palucca w Dreźnie, w ówczesnej Niemieckiej Republice Demokratycznej.
Przez lata koncertowała po całym kraju, w duecie ze swoim drugim mężem Julianem Sztatlerem (piosenkarzem, gospodarzem programu „Studio pod Gwiazdami” w warszawskiej kawiarni). Wyjeżdżali także do Francji, Belgii i Izraela, co potwierdzają archiwalne notatki prasowe. Po śmierci Juliana, Lerska wyjechała do Paryża w 1966 r., gdzie wyszła trzeci raz za mąż za Jakuba Kowalskiego, a także założyła „Szkołę Tańca Klasycznego i Charakterystycznego”, będącą schronieniem dla tancerzy z Polski. Współpracowała z wieloma  tancerzami i tancerkam: Bożeną i Feliksem Malinowskimi, Heleną Strzelbicką, Krystyną Mazurówną, Halszką Kieszczyńską. 

Specjalnością Lerskiej były „stylizowane tańce różnych narodów, a zwłaszcza hiszpańskich, wykonywane z wyczuciem ich stylu oraz znajomością ich odrębnej techniki”[1.7]. Według opinii Krystyny Mazurówny, Lerska stworzyła charyzmatyczną postać sceniczną i zdobyła dużą popularność swoim wykonaniem tych tańców.

Prywatne archiwum Zbigniewa Rymarza zawiera szereg programów teatralnych, które wykonywała przy akompaniamencie muzyków instrumentalnych. Różnorodność programowa wynikała z jej choreograficznego talentu, ponieważ miała zdolność integrowania elementów pochodzących z różnych technik, tworząc nową, oryginalną i atrakcyjną formę. Według Bożeny Malinowskiej, primabaleriny Warszawskiej Opery Narodowej, Lerska znała świetnie taniec klasyczny, ale także tańce rosyjskie, romskie i hiszpańskie, czyli tango, flamenco oraz jotę. Znała też charlestona, twista, tango, a także polkę, oberka, mazura i poloneza.

We Francji nauczyła się kankana, tańca modern oraz jazzu[1.8]. Według Malinowskiej, Lerska była zafascynowana metodami pedagogicznymi, i z zamiłowaniem wykorzystywała je w edukacji amatorskiej grup dziecięcych i młodzieżowych w swojej paryskiej szkole[1.9]. Zbigniew Rymarz, wieloletni współpracownik Lerskiej, podkreśla jej wysokie kompetencje zawodowe:

„Nigdy nie potrzebowała czasu na zastanowienie, jak inni. Zawsze była gotowa zaproponować nowy układ”[1.10]

Istotnym źródłem informacji na temat jej pracy są płyty DVD z audiowizualną rejestracją koncertów jej paryskiej szkoły w latach 1970–1980. Nagrania pokazują liczne grupy młodzieży, wykonujące skomplikowane przestrzenne kombinacje unisono, tworząc linie oraz obroty, przemieszczając się jednocześnie w przestrzeni w różnych kierunkach. Szczególną uwagę zwraca tempo ewolucji, ponieważ są szybkie, w tempie charakterystycznym dla charlestona, twista lub oberka, a ich wykonanie jest płynne, pomimo kombinacji kroków pochodzących z różnych technik.

Lerska zostawiła po sobie archiwum – ponad pięćdziesiąt notesów z zapiskami, z których najwcześniejszy nosi tytuł Palucca 1948. W książce pisze o swoim dziecięcym zamiłowaniu do prowadzenia dzienników tanecznych. Szkicowniki z okresu przedwojennego nie zachowały się, ale obfitość powojennych zapisków każe sugerować, że ta praktyka była kluczem do opanowania i kompilowania różnych stylów tanecznych w jeden spójny idiom. Zbliża to Lerską do takich postaci, jak Mary Wigman i twórczynie szkoły niemieckiej, które prowadziły systematyczne zapisy swoich prac. Zbyszek Rymarz, współpracownik Lerskiej w latach 1945–1965, o kolekcji dowiedział się w dopiero w 2022 r., kiedy autorka ujawniła jej istnienie.

Pobieżna analiza notatek Lerskiej odkrywa opisy lekcji różnych technik tanecznych, a także zapisy sylabusów, interpretacji, ćwiczeń, często opisanych językiem baletowym. Przy rozliczeniach kroków tanecznych umieściła rysunki póz i sekwencji ruchu. Bywają one połączone z zapisem nutowym, zdarzają się także komentarze dotyczące wykorzystania danego ruchu na scenie. Zapiski Lerskiej koncentrują się na elementach technicznych, ich nazewnictwie, dynamice wykonania i rozliczeniu nutowym. Zbiór notesów Naty Lerskiej, który Rymarz określił „złotej kolekcji”, należący obecnie do posiadaniu spadkobierców ma trafić do archiwum Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca.

Nata Lerska zmarła w Paryżu, 22 października 2022 r. w wieku 102 lat.

Iwona Wojnicka

Bibliografia

  • Goldbach T., Fascism, Flamenco, and Ballet Español: Nacional flamenquismo, The University of New Mexico UNM Digital Repository Theatre & Dance ETDs Electronic Theses and Dissertations 2014, [online] https://digitalrepository.unm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1008&context=thea_etds [dostęp: 22.08.2023]

  • Lerska, N., Wspomnienia tancerki – nie tylko o tańcu, Łódź 2001

  • Leyko M., Polskie szkoły tańca scenicznego w okresie międzywojennym, Słownik tańca XX i XXI wieku, Łódź 2022

  • Mamontowicz-Łojek B., Terpsychora i lekkie muzy, Warszawa 1972
  • Preston-Dunlop V., Lahusen S., Schrifttanz: A View of German Dance in the Weimar Republic, 2008
  • Różycki J., Album artysty polskiego, Warszawa 1938
  • Turska I., Taniec w Polsce 1945–1960, Warszawa 1962
  • Wojnicka I., Nata Lerska – historia tancerki, [online] Nata Lerska – historia tancerki (dostęp: 22.08.2023).
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Lerska N., Wspomnienia tancerki – nie tylko o tańcu, Łódź, 2021, s. 7
  • [1.2] Lerska N., Wspomnienia tancerki – nie tylko o tańcu, Łódź, 2001, s. 8.
  • [1.3] Wywiad ze Zbyszkiem Rymarzem w filmie Iwony Wojnickiej Nata Lerska – historia tancerki. 2021.
  • [1.4] Lerska-Kowalska N., Wspomnienia tancerki – nie tylko o tańcu, Łódź, 2021, str. 9
  • [1.5] Wojnicka I., Nata Lerska – historia tancerki, [online] Nata Lerska – historia tancerki (dostęp: 22.08.2023).
  • [1.6] Goldbach T. (2014) Fascism, Flamenco, and Ballet Español: Nacional flamenquismo. The University of New Mexico UNM Digital Repository Theatre & Dance ETDs Electronic Theses and Dissertations. https://digitalrepository.unm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1008&context=thea_etds [dostęp: 16.11.2023
  • [1.7] Turska I., Taniec w Polsce 1945 –1960, Warszawa, 1962, fotografia 211.
  • [1.8] Wojnicka I., Nata Lerska – historia tancerki, [online] Nata Lerska – historia tancerki (dostęp: 22.08.2023).
  • [1.9] Wojnicka I., Nata Lerska – historia tancerki [online] Nata Lerska – historia tancerki (dostęp: 22.08.2023).
  • [1.10] Wywiad z Z. Rymarzem [online] https://www.youtube.com/watch?v=I1s8AqRW59Y [dostęp: 16.11.2023]
In order to properly print this page, please use dedicated print button.