Początki osadnictwa żydowskiego w Bolechowie sięgają XVII wieku. Żydów do miasta sprowadził, założyciel i właściciel Bolechowa, Mikołaj Giedziński. Żydzi otrzymali od niego liczne przywileje, które następnie potwierdził król Zygmunt III Waza. Starozakonni cieszyli się prawami na równi z chrześcijanami. Zostali zwolnieni z niektórych podatków oraz świadczeń, m.in. podwód. Mogli osiedlać się i zakładać domostwa w dowolnej części miasta. Musieli jedynie uiszczać z tego tytułu niewielkie opłaty. Giedziński podarował im także ziemię pod cmentarz oraz plac pod synagogę, na którym mogli wystawić również inne zabudowania kahalne. Wszystkie obiekty gminne zostały na zawsze uwolnione od podatków. Dziedzic był bardzo przychylnie nastawiony do Żydów, o czym świadczy fakt, że mogli oni na równi z chrześcijanami być ławnikami oraz sprawować urząd burmistrza. Giedziński sprzyjał także rozwojowi handlu żydowskiego. Starozakonni zostali wyjęci spod sądownictwa miejskiego. Skargi przeciwko Żydom można było składać tylko przed dziedzicem miasta. Żydzi mieli swój niezależny sąd, a dajan (sędzia) reprezentował wspólnotę w magistracie.

W XVII w. zahamowany został rozwój miasteczka na skutek częstych najazdów kozackich i tatarskich. W 1669 r. Kozacy spalili zamek w Żydaczowie. Wraz z nim spłonęły wszystkie oficjalne dokumenty oraz przywileje dotyczące Bolechowa. Wówczas mieszkańcy Bolechowa wybrali na swych przedstawicieli dwóch Żydów - Lejba Ilkowica i Lipmana Lazarowica, którzy odpowiedzialni byli za zaprowadzenie nowych ksiąg. Dokumenty z tego okresu, regulujące stosunki między właścicielem i gminą żydowską, przechowywane są się w żydaczowskim archiwum. W 1670 r. miasto najechali Tatarzy, którzy spalili większość domów w Bolechowie. W 1678 r. wielu Żydów otrzymało pomoc finansową w postaci pożyczek od Grzegorza Giedzińskiego, ówczesnego właściciela miasta oraz biskupa lwowskiego[1.1].

W XVIII w. Żydzi stanowili większość mieszkańców miasteczka, jednak sam kahał bolechowski, do którego należało 13 okolicznych wsi, był jednym z mniejszych w regionie. Kahały w Lwowie i Brodach liczyły wówczas po około 7000 osób, a Brody nazywane były „małym Izraelem”. Żydzi trudnili się przede wszystkim rzemiosłem oraz handlem. W okolicach miasta było wiele kopalni soli, dlatego też wielu Żydów pośredniczyło w handlu tym surowcem – sprzedawali sól za gotówkę, wymieniali ją na zboże i inne produkty, a także sprzedawali na targach w innych miastach, m.in. w Brodach i we Lwowie. W tym okresie w mieście działał sławny żydowski pisarz i kronikarz reb Ber Bolechower (Ber Birkenthal).

W 1711 r. rabinem Bolechowa został Jaakow Jojkel Halewi Horowic (1679-1754). Na urzędzie zastąpił swego ojca rabina Meiera, który objął rabinat w Złoczowie. Z czasem rabin Jaakow Jojkel opuścił Bolechów i został rabinem w Brodach, a jego miejsce w Bolechowie zajął jego syn rabin Mordke.

Ważnym zjawiskiem kształtującym społeczność żydowską w Bolechowie był ruch chasydzki. Wielu wyznawców znalazł tutaj Baal Szem Tow. W Geschichte des Chassidismus Dubnow pisze, że w ciągu ostatnich dziesięciu lat życia Beszty [skrót od Baal Tov Szem – przyp. autora] (zmarł w 5520, czyli w 1760 r.) zyskał on niezwykłą popularność zwłaszcza na Podolu, Wołyniu i w Galicji, a w chwili jego śmierci liczba jego wyznawców wynosiła około 40 000. Nie dysonujemy jednak źródłami, na podstawie których możliwe byłoby ustalenie liczby zwolenników cadyka w Bolechowie.

W wyniku pierwszego rozbioru Polski, w 1772 r. Galicja znalazła się w granicach zaboru austriackiego. Za panowania cesarza Józefa II, władze dążyły do unormowania ekonomicznej i prawnej sytuacji Żydów. Podjęto próby osadzenia Żydów w charakterze gospodarzy ziemskich. W pobliżu Bolechowa została założona kolonia o nazwie Nowy Babilon, w której osadzono 10 rodzin żydowskich - każda otrzymała po 12 akrów ziemi. Rząd wyposażył Żydów w materiały budowlane, jednak rolnicy musieli spłacić ziemię i otrzymane narzędzia. Warunki panujące w kolonii były fatalne, a ziemia nieurodzajna. Choć akcja kolonizacyjna początkowo znalazła zwolenników wśród społeczności żydowskiej, zakończyła się niepowodzeniem, a kolonia Nowy Babilon wkrótce zbankrutowała[1.2].

Pod koniec XVIII w. do Bolechowa dotarły wpływy hasakali - żydowskiego oświecenia. Nurt ten rozwinął się w latach 80. XVIII w. pod wpływem haseł oświeceniowych w krajach europejskich i dążył do rozwoju świeckiej oświaty żydowskiej, opowiadał się za asymilacją kulturalną i społeczną, sprzeciwiał się dominacji ortodoksji w życiu żydowskim. Postulat świeckiego nauczania zbiegał się z planami austriackich władz, które dążyły do zasymilowania Żydów. Wprowadzony został powszechny obowiązek szkolny dla dzieci żydowskich. Początkowo przepisy nie były przestrzegane, co skłoniło władze do ich zaostrzenia. Zaczęto otwierać szkoły niemieckie, zwłaszcza dla Żydów. Dzieci żydowskie nie mogły pobierać nauki w chederze, jeśli nie wykazały się zaświadczeniem, potwierdzającym naukę w szkole niemieckiej. Kolejne przepisy miały jeszcze bardziej radykalny charakter. Na ich podstawie Żyd mógł wziąć ślub lub zostać zatrudniony jako czeladnik i uczyć się zawodu tylko za okazaniem zaświadczenie, że uczęszczał do niemieckiej szkoły lub uczył się języka niemieckiego w domu. We Lwowie powstało specjalne seminarium dla nauczycieli żydowskich, które utrzymywane było z podatków żydowskich. Powołany został żydowski inspektorat szkolny, na czele którego stanął czeski maskil Herz Homberg. Założył on 48 szkół, wśród nich szkołę w Stryju, w Dolinie, a cztery lata później kolejne 51 szkół, m.in. w Kałuszu, Żurawnie i Bolechowie. Nauczycielem w bolechowskiej szkole był Jakub Blumental. Było to szkoła wyłącznie dla chłopców. Dziewczynki uczyły się we Lwowie i Brodach. Kiedy w 1801 r. Homberg opuścił Galicję, zaprzestano zakładania świeckich szkół żydowskich. Natomiast w Galicji zaczęto otwierać żydowskie szkoły, które łączyły studiowanie Tory z nauką przedmiotów świeckich. O znaczeniu żydowskiej społeczności z Bolechowa może świadczy chociażby fakt, że kiedy w 1849 r. otwierano żydowskie szkoły we Lwowie i w Stanisławie, na ich otwarcie został zaproszony bolechowski maskil Zelig Hirsch Mandschein.

Pierwsze pokolenie maskilów w Bolechowie reprezentował rabin Hirsch Goldenberg. Był znany nawet w szkole dla rabinów w Padwie, korespondował on z tamtejszym rabinem Shmuelem Reggio. Synowie rabina Hirscha Goldenberga stanowili drugie pokolenie, byli to -Shmuel Leib (1807-1846), Jaakow i Zelig Cwi Mandschein (1812-1872). W 1830 r. Samuel Leib wydał drukiem dzieło na temat ruchu maskilów. W latach 1833-1843 ukazywało się wydanie Kerem Chemed. Zelig Cwi Mandschein wydawał czasopismo „Ha-Shachar” (Świtanie), w którym przeciwstawiał się naukom chasydów. Był świetnym pisarzem i barwnym, aczkolwiek skromnym, człowiekiem.

Do trzeciego pokolenia maskilów w Bolechowie należeli Nechemia Landes (1835-1899). W 1879 r. ukończył gimnazjum i osiadł we Lwowie. Nechemia Landes zrobił bardzo dużo dla zreformowania żydowskiego życia w Galicji, zwłaszcza w zakresie oświaty. Landes wypuszczał periodyczne czasopismo „Ben Chananja”[1.3].

W latach 90. XIX w. w Bolechowie powstały pierwsze organizacje syjonistyczne. Wzmianki o nich można znaleźć na stronach syjonistycznego tygodnika "Die Welt" (Świat). Pierwsza taka organizacja w Bolechowie nazywała się Tikwat Izrael (Nadzieja Izraela). Znanym jej aktywistą był nauczyciel Berish Bikl. Na początku XX w. powstały kolejne organizacje syjonistyczne. W latach 1911-1913 kursy organizowane przez kobiecą organizację syjonistyczną Bnot Syjon (Bnoit Cijon - Córki Syjonu), prowadziła nauczycielka Chuna-Chanan Hendel[1.4].

W 1910 r. Bolechów liczył 4 000 mieszkańców. Grekokatolicy stanowili 5,5% ludności, katolicy 14,9%, zaś Żydzi aż 78% ogółu ludności. Był to najwyższy odnotowany odsetek ludności żydowskiej we wszystkich miasteczkach i miastach Galicji.

W czasie I wojny światowej populacja Żydów w miasteczku znacznie się zmniejszyła i wynosiła 25%. Stało się tak, ponieważ większość Żydów w obawie przez wojskiem rosyjskim wyemigrowała z miasta. W okresie międzywojennym Żydzi byli głównie pracownikami fabryk i kupcami. Przy pomocy finansowej American Joint Distribiution Committee został założony bank żydowski. Od 1924 r. syjoniści stanowili większość we władzach gminy i mieli główny wpływ na sprawy społeczności żydowskiej Bolechowa. W 1931 r. w mieście żyło 2986 Żydów.

W czasie II wojny światowej, podczas okupacji sowieckiej rozwiązane zostały instytucje żydowskie. Pogorszyła się także sytuacja ekonomiczna Żydów. Wkroczeniu do miasta wojsk słowackich i węgierskich 3 lipca 1941 r. towarzyszyły ukraińskie wystąpienia antyżydowskie. W dn. 4 lipca doszło do pogromu, w trakcie którego bito i grabiono Żydów. W sierpniu w Bolechowie została ustanowiona władza niemiecka. Powołano Judenrat z A. Rufejzenem na czele[1.5].

Wraz z wkroczeniem do miasta hitlerowców rozpoczęły się prześladowania ludności żydowskiej, m. in. Żydzi byli zmuszani do ciężkich robót fizycznych. Pierwsza „Akcja” miała miejsce w dn. 28-29 października 1941 roku. W trakcie obławy na ulicach miasta zostało zastrzelonych wielu Żydów (odnotowano 10 transportów ze zwłokami). Pozostałych, głównie inteligencję, zapędzono do budynku byłej siedziby Armii Czerwonej, a następnie przetransportowano w miejsce egzekucji, w okolice wsi Tanjawa (ros. Танява, obwód iwanofrankowski, Ukraina). Rozstrzelano wówczas 750 osób. W wyniku tych wydarzeń Rufejzen popełnił samobójstwo. Z końcem 1941 r. na stanowisku przewodniczącego Judenratu zastąpił go Szindler. Ci, którzy przeżyli „Akcję” zostali zapędzeni do getta w Bolechowie. Nie było to getto zamknięte, jednak Żydzi mogli opuszczać jego teren tylko, aby udać się do pracy. W kwietniu 1942 r. na terenie cmentarza żydowskiego we wsi Dowżka (ros. Довжка, obwód iwanofrankowski, Ukraina) rozstrzelano 450 Żydów (druga „Akcja”). W czerwcu 1942 r. w Bolechowie i w okolicznych wsiach żyło 4281 Żydów, z których 1588 wykonywało różnego rodzaju roboty przymusowe. W sierpniu 1942 r. do Bolechowa zostali przesiedleni Żydzi z okolicznych wsi. Trzecia „Akcja” został przeprowadzono w dn. 3-5 września 1942 roku. W Bolechowie rozstrzelano wówczas ok. 600 Żydów, a ok. 450 Żydów (wg innych danych 1600) zostało początkowo przetransportowanych do miejscowości Stryj, a następnie do niemieckiego hitlerowskiego obozu zagłady w Bełżcu. W „Akcji” uczestniczyła niemiecka żandarmeria, policja ukraińska, policja żydowska oraz oddział policji bezpieczeństwa. Po tej "Akcji" powiesił się Szindler, a w mieście pozostało ok. 2500 Żydów.

W październiku-listopadzie 1942 r. cześć Żydów została wywieziona do Stryja. W Bolechowie zostało już tylko 1748 żydowskich robotników. W grudniu 1942 r. Żydzi pracujący w Bolechowie zostali przetransportowani do koszar. Działania te były równoznaczne z likwidacją getta w Bolechowie. Żydzi, którzy jeszcze wówczas przebywali w mieście, zostali rozstrzelani w lipcu 1943 r. przez Niemców w czasie czwartej „Akcji”. Zostali pochowani na cmentarzu żydowskim w Bolechowie. W tym samym czasie w Stryju Niemcy rozstrzelali grupę Żydów z Bolechowa.

W 1990 r. na cmentarzu żydowskim w Bolechowie odsłonięto pomnik ku czci Żydów pomordowanych przez hitlerowców w czasie II wojny światowej[1.6].

W Bolechowie zachowała się synagoga z końca XVIII w. oraz cmentarz żydowski. Synagoga zlokalizowana jest naprzeciwko cerkwi i ratusza. Stoi w miejscu starej, drewnianej bożnicy. Została wzniesiona w 1789 r., a następnie przebudowana w 1808 roku. W Bolechowie istniała także synagoga reformowana i chasydzki kloiz, jednak obiekty te nie przetrwały do naszych czasów.

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Bolechów, "JewishEncyclopedia", https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3482-bolechow [dostęp 13.02.2012].
  • [1.2] Dr M. Hendel, The History of the Jews in Bolekhov at the end of the 18th Century(based on the book “The Memoirs of Reb Ber Bolekhover” and other sources), [w:] Sefer ha-zikaron le-kedoshei Bolechow (Memorial book of the martyrs of Bolechow), red. Y. Eshel, Association of Former Residents of Bolechow in Israel 1957, https://www.jewishgen.org/yizkor/bolekhov/bol163.html [dostęp 13.02.2012].
  • [1.3] Dr. M. Hendel, Maskilim and Haskalah Movement in Bolekhov in the 19th Century, [w:] Sefer ha-zikaron le-kedoshei Bolechow (Memorial book of the martyrs of Bolechow), red. Y. Eshel, Association of Former Residents of Bolechow in Israel 1957, https://www.jewishgen.org/yizkor/bolekhov/bol163.html [dostęp 13.02.2012].
  • [1.4] Y. Eshel-Elendman, Bnot Tzion (The Daughters of Zion), [w:] Sefer ha-zikaron le-kedoshei Bolechow (Memorial book of the martyrs of Bolechow), red. Y. Eshel, Association of Former Residents of Bolechow in Israel 1957, https://www.jewishgen.org/yizkor/bolekhov/bol071.html [dostęp 13.02.2012].
  • [1.5] Bolechow, [w:] The Encylopedia of Jewish Life during and before the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, New York 2001, s. 166.
  • [1.6] Bolechov, [w:] Holokost na teritorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 96.