Pierwsi Żydzi pojawili się w Kocku być może już w pierwszej ćwierci XVI stulecia, w okresie, kiedy miasto stało się własnością Firlejów, lub – według innych źródeł – dopiero na początku XVII wieku.

Pojawiająca się w niektórych źródłach informacja, iż Żydzi w Kocku osiedlili się pod koniec XVII wieku, odnosi się zapewne do okresu, kiedy gmina odbudowała się po zniszczeniach z czasów najazdu Chmielnickiego.

Dokumenty z tego okresu wskazują, iż w mieście mieszkało około 50–100 Żydów. Społeczność szybko rozwijała się pod względem ekonomicznym i demograficznym, tak iż prawdopodobnie jeszcze przed połową stulecia powstał tu samodzielny kahał.

W 1648 r. wojska Chmielnickiego zdziesiątkowały miejscową ludność żydowską, ale już na początku XVIII wieku kocki kahał odbudował się.

W wydanym w 1700 r. dokumencie, ówczesna właścicielka dóbr – Maria de la Grange Wielopolska – zobowiązała mieszkających w Kocku Żydów do prac przy naprawie grobli i mostów, pełnienia straży nocnej oraz pomocy w przypadku pożarów i klęsk żywiołowych. W wydanym w 1786 r. sześciotomowym dziele pt. Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców, dziedziczka księżna Anna Jabłonowska dokonała regulacji praw i obowiązków kockich Żydów. W 1773 r. księżna wydała także osobny Uniwersał dla Żydów dóbr Kockich, zawierający m.in. zakaz skupowania przez nich miodu, wosku i płótna oraz fałszowania alkoholu.

Za czasów księżnej Anny Jabłonowskiej (XVIII w.) Żydzi posiadali oddzielne sądownictwo, zaś wyroki sądu kahalnego musiały być zatwierdzone przez księżną. Sprawy pomiędzy Żydami a Polakami rozstrzygał sąd miejski. Dlatego też ci pierwsi posiadali w sądzie swojego przedstawiciela. Żydzi, podobnie jak i Polacy, uiszczali podatki do magazynu publicznego w postaci zboża. Wybierani do władz kahalnych, musieli uzyskać zatwierdzenie dworu. Księżna zabroniła sprawowania przez jedną osobę dwóch urzędów w kahale oraz sprawowania urzędów przez bliskich krewnych. 24 czerwca każdego roku gmina żydowska przedstawiała księżnej całoroczne rachunki. Kahał płacił na rzecz państwa następujące podatki: pogłówne, podymne, czopowe i szelężne. Natomiast do skarbu dworskiego wpływały następujące opłaty: posedyłka, lenung, kotłowe, ladowe (z kramów). Sprzedaż domu, sklepu czy kramu przez osobę pochodzenia żydowskiego wymagała również zgody dworu. Każdy Żyd opuszczający miasto był zobowiązany oddać do kasy publicznej 1/6 swego majątku, z możliwością odzyskania go w chwili powrotu, w okresie do trzech lat.

W 1787 r. Kock liczył 1904 mieszkańców, w tym 850 Żydów (44% ogółu).
W 1809 r. w bitwie z Austriakami pod Kockiem poległ Berek Joselewicz – dowódca dwóch szwadronów ułanów armii księcia Józefa Poniatowskiego.

W 1820 r. na 1706 mieszkańców Kocka, 549 było Żydami (32% ogółu). W ciągu XIX wieku, m.in. na skutek wzrostu znaczenia Kocka jako ośrodka chasydzkiego, nastąpił gwałtowny rozwój demograficzny gminy[1.1].

W 1829 r. w Kocku osiedlił się cadyk Menachem Mendel Morgenstern, zwany Kocker Rebe, uczeń cadyka z Przysuchy, który założył w mieście ośrodek chasydzki. Cieszył się on wielkim autorytetem. Dzięki niemu Kock odwiedzany był przez Żydów z całej Polski, a nawet z zagranicy. Josef Morgenstern, prawnuk Menachema Mendla, był rabinem kockim w latach 1924–1939. Na cmentarzu żydowskim w Kocku znajduje się betonowy grób Mendla Morgensterna, który powstał w miejscu dawnego ohelu.

Żydzi dzierżawili plac składowy nad rzeką Wieprz, którą spławiano drewno do Warszawy i Gdańska. W 1855 r. dzierżawcą placu był Moszek Michelsohn. Pod koniec XIX w. większość mieszkańców Kocka stanowili Żydzi. W 1895 r. na 4677 mieszkańców miasta 3037 było wyznania mojżeszowego (64%). Żydzi koccy zajmowali się głównie handlem i rękodzielnictwem. Według danych z 1828 r., 37 Żydów uiszczało opłaty za wypas zwierząt.

W 1907 r. na 5197 mieszkańców – 3268 było pochodzenia żydowskiego (62% ogółu). W 1913 r. w mieście otwarto jesziwę.

W dwudziestoleciu, w zniszczonym i wyludnionym na skutek epidemii i działań wojennych mieście, warunki życia były bardzo trudne, co spowodowało znaczny spadek liczby żydowskich mieszkańców. Miejscowa społeczność żydowska odbudowywała się powoli, m.in. dzięki wsparciu materialnemu ze strony JOINT-u. Od 1920 r. w mieście działała kuchnia dożywiająca dzieci z najuboższych rodzin, a w 1924 r. utworzono Stowarzyszenie Opieki nad Dziećmi i Sierotami Żydowskimi[1.2].

Kahałowi w Kocku podlegali Żydzi ze wsi Tchórzew, Stoczek, Górka, Serokomla, Czarna i Motwica[1.3]. Pod nadzorem gminy znajdowała się synagoga, mykwa, ubojnia rytualna i gminna szkoła Talmud-Tora, działały też dwa prywatne domy modlitwy[1.4]. Większość Żydów utrzymywała się z rzemiosła i handlu.

W 1921 r. Kock liczył 3738 mieszkańców, w tym 1529 Żydów (40% ogółu). W 1937 r. było 4463 mieszkańców, w tym 2213 Żydów (49% ogółu)[1.5]. W 1924 r. do Żydów należały wszystkie kockie piekarnie, jatki, olejarnie i farbiarnie. Z kolei spośród 10 masarni tylko jedna była własnością żydowską.

Żydzi posiadali także większość spośród ponad 100 istniejących tu sklepów, wiele małych zakładów rzemieślniczych (w tym część działających nielegalnie) oraz przedsiębiorstwa zajmujące się handlem zbożem i drewnem. W mieście działały żydowskie spółdzielnie (Żydowska Kooperatywa Rzemieślnicza, Stowarzyszenie Kooperatywy Robotniczej „Jedność”, Związek Kupców Żydowskich) rywalizujące o wpływy z organizacjami chrześcijańskimi, żydowskie związki zawodowe (m.in.: Związek Robotników Przemysłu Skórzanego i Pokrewnych, Związek Zawodowy Robotników Przemysłu Odzieżowego) oraz cechy rzemieślnicze (Cech Szewców, Cech Cholewkarzy, Cech Rymarzy, Cech Krawców, Kuśnierzy i Czapników), a także kasy pożyczkowe, wspierające rozwój działalności gospodarczej poprzez udzielanie nisko oprocentowanych kredytów (m.in. Spółdzielnia Kredytowa, Spółdzielczy Bank Kupiecki, Żydowskie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe)[1.6].

W okresie międzywojennym w Kocku funkcjonowały liczne partie i organizacje polityczne, m.in. istniejące od 1919 roku syjonistyczne stowarzyszenie „Bnej Syjon”, ortodoksyjna partia Agudas Isroel, syjonistyczno-ortodoksyjna partia Mizrachi, a także Syjonistyczna Parta Pracy Hitachdut. W latach 1929–1934 istniała w Kocku komórka Organizacji Syjonistycznej, prowadząca bibliotekę i czytelnię. W mieście działały też ugrupowania młodzieżowe, m.in. założona w 1929 roku syjonistyczna organizacja skautowska Ha-Szomer ha-Cair oraz rewizjonistyczno-syjonistyczna Brit Trumpeldor. 

Od 1921 r. na terenie miasta funkcjonowały nielegalne komórki Komunistycznej Partii Polski, której program popierało wielu żydowskich mieszkańców miasta, w tym znaczna część członków działających w mieście związków zawodowych. Choć w Kocku nie istniała osobna komórka Bundu, miała ona znaczne wpływy w działających w mieście organizacjach społeczno-kulturalnych, m.in. w organizacji „Kultur Liga”, czy lokalnym oddziale Centrali Rzemieślników Żydowskich. Przedstawiciele organizacji żydowskich brali aktywny udział w życiu politycznym miasta – w 1919 r. w skład Rady Miejskiej wchodziło jedenastu radnych żydowskich: Gerszon Bronsztejn, Abram Czarna, Szoel Handelsman, Jankiel Herc, Icek Krajcman, Lejzor Siemiatycki, Mojżesz Wajnberg, Majer Warum, Abram Zakalik, Chaim Szyja Zalcman oraz Jojna Zygielman.

W Kocku działały też chedery i gminna Talmud-Tora oraz jesziwa (od 1913 roku), a także religijna szkoła dla dziewcząt Bejs Jakow, afiliowana przy Agudas Isroel, do której w 1932 r. uczęszczało około 40 uczennic. Dzieci żydowskie uczyły się również w państwowej szkole powszechne.

W mieście funkcjonowały także żydowskie placówki kulturalno-oświatowe, m.in.: Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalne, Żydowskie Amatorskie Koło Artystyczne oraz Biblioteka Żydowska im. I. L. Pereca, które organizowały różnego rodzaju imprezy kulturalne i odczyty.

W 1935 r. w Kocku miały miejsce wybory do XIX. Kongresu Syjonistycznego. W skład wybranej 33-osobowej delegacji wchodziło: 9 syjonistów ogólnych, 17 mizrachistów oraz 7 osób z Ligi Pomocy Pracującym w Palestynie.

Podczas pierwszego bombardowania Kocka zginął rabin Josef Morgenstern wraz z 16 osobową rodziną.

Wkrótce po wkroczeniu Niemców do Kocka (9 października 1939) ludność żydowska została zmuszona do noszenia znaku Gwiazdy Dawida na ubraniu.

W 1940 r. do Kocka przesiedlono grupę około 1100 Żydów z Nasielska, Serocka i Suwałk. W mieście w grudniu 1939 r. znajdowało się łącznie 8 tys. Żydów. Do Kocka przywożono także Żydów z okolicznych miasteczek, m.in. Firleja i Lubartowa. Pod koniec 1940 r. Niemcy utworzyli getto, które znajdowało się przy ówczesnej ul. Żydowskiej (w okolicach Domu Towarowego i Ośrodka Zdrowia). Panował w nim głód, tyfus i gruźlica. Do getta przywożono kolejnych Żydów z innych miast, m.in. z Nowego Dworu Mazowieckiego.

Na początku 1940 r. Niemcy utworzyli Judenrat na czele z Sapersteinem, uchodźcą z Poznania. W 1941 r. powstała delegatura Żydowskiej Samopomocy Społecznej, która organizowała m.in. kuchnię społeczną. W jej skład wchodził: T. Szloma (przewodniczący), I. Korman (zastępca), L. Rubinsztein (członek). Getto zostało zamknięte na początku 1942 roku.

Pierwsze egzekucje ludności żydowskiej Niemcy przeprowadzili w styczniu oraz czerwcu 1940 r. Do tego celu wybrani zostali SS-mani z Radzynia Podlaskiego, którzy spędzili Żydów na rynek, po czym zabili Abrama Wodyńskiego (szewca). Inni Żydzi zostali pobici, zaś starszym podpalano brody. Po południu zwolniono 62 spośród 200 zatrzymanych osób. Resztę zmuszono do marszu w kierunku Radzynia Podlaskiego. Zabijano tych, którzy nie wytrzymywali tempa marszu. Z kolei ci, którzy dotarli do Radzynia, zostali przewiezieni koleją do Białej Podlaskiej, następnie do Terespola i Rososza, gdzie wykonywali niewolniczą pracę.

W sierpniu 1942 r. Judenrat został zmuszony do wyselekcjonowania 100 rodzin, które zostały wywiezione do Parczewa, a następnie do obozu zagłady w Treblince. Kolejna wywózka, 1700 osób, miała miejsce we wrześniu. Schupo rozstrzelało wówczas 10 osób. Setki Żydów przetransportowano do getta w Łukowie 8 października 1942. Pozostałych mieszkańców szczątkowego już getta, znajdującego się między ulicami Warszawską i Aleją Wojska Polskiego, zmuszano do pracy przy porządkowaniu i sortowaniu żydowskiego mienia. Getto nie było ogrodzone. Deportacje nadzorował stacjonujący w Kocku drugi pluton niemieckiego 101. Rezerwowego Batalionu Policji. W owym czasie, pod komendą majora Wilhelma Trappa, przeprowadzono wiele egzekucji, w trakcie których zastrzelono setki osób, m.in. w miejscowości Talczyn, gdzie rozstrzeliwano także Polaków.

6 listopada 1942 r. rozpoczęła się likwidacja getta kockiego. Społeczność żydowska została wywieziona częściowo do Łukowa, a następnie prawdopodobnie do obozu zagłady w Treblince. 200 osób pozostało w obozie pracy – tartaku w Poizdowie. Niemcy zdewastowali cmentarz żydowski i zburzyli obiekty należące do gminy.

Mniej niż 30 Żydów z Kocka przeżyło Zagładę. Znane są przypadki ratowania ich przez Polaków. Apolonia Machczyńska, po mężu Świątek, najpierw ukrywała 11 osób, którym następnie załatwiła „aryjskie papiery” i transport do Warszawy, do mieszkania swoich teściów. Spośród tej grupy uratowała się Rywka Goldfinger, która po wojnie zamieszkała w Izraelu. Następnie Machczyńska pomagała Żydom ukrywającym się w lesie nieopodal jej domu. Doniósł na nią jednak Polak pracujący dla Niemców, o czym ostrzegł ją pomagający jej również wcześniej niemiecki policjant. Machczyńska ukryła się więc we wsi Plebanki u ojca. Tam jednak Niemcy odnaleźli ją i rozstrzelali[1.7]. Spośród ukrywających się w lesie uratował się tylko Icek Zakalik (właściciel młyna dostarczającego elektryczność do Kocka). Żydów ukrywała także rodzina Górczyńskich, a także rodzina Kazneckich w Woli Skromowskiej, gdzie 6 Żydów ukrywali także inni mieszkańcy wsi.

W latach 1944–1946 w Kocku i okolicach dochodziło do napaści na Żydów, próbujących odzyskać swój majątek. Niejednokrotnie zajścia te kończyły się śmiercią ofiary. Tak było w przypadku Chai Liss z d. Rybarczuk, ukrywanej w Woli Skromowskiej, zabitej w trakcie próby swojego mienia zaraz po wyzwoleniu.

W 1949 r. polski sąd skazał 4 byłych członków 101. Rezerwowego Batalionu Policji za udział w egzekucjach w okolicach Kocka. Major Wilhelm Trapp został skazany na karę śmierci. Zbrodniczej działalności 101. Rezerwowego Batalionu Policji na terenie okupowanej Polski poświęcona jest książka Christophera Browninga Zwykli ludzie. 101 Policyjny Batalion Rezerwy (wyd. polskie, Warszawa 2000).

 

Nota bibliograficzna

  • Bańkowska A., Jarzębowska A., Siek M., Morderstwa Żydów w latach 19441946 na terenie Polski, „Kwartalnik Historii Żydów” 2009, nr 3(231), s. 362.
  • Burchard P., Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990, s. 162

  • Crago L., Kock, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19391945, vol. II, Ghettos in German Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, ss. 648–649.

  • Futera T., Kalendarium miasta Kocka, Jarosław 1998.
  • Futera T., Zarys historii Kocka w latach 1939–1947, [w:] Studia z dziejów Kocka, Lublin 2003, s. 106.
  • Gajewski M., Dom cadyka, [w:] Kock. 580 lat miasta. Wybrane karty z historii, Kock 1997, ss. 18–19.
  • Jop S., Przemiany demograficzne w Kocku od XV do XX wieku, [w:] Studia z dziejów Kocka, red. R. Szczygieł, Lublin 2003, s. 61
  • Kock, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, ed. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 640.
  • Kock. 580 lat miasta. Wybrane karty z historii, Kock 1997.
  • Mierzwiński H., Kock w okresie rządów księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, [w:] Studia z dziejów Kocka, red. J. Szczygieł, Lublin 2003, s. 78.
  • Mierzwiński H., Dzieje Kocka do roku 1939, Warszawa 1990.
  • Studia z dziejów Kocka, red. R. Szczygieł, Lublin 2003.
  • Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
  • Turski S., Kock i okolice, Lublin 1989, s. 12. 

 

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Jop S., Przemiany demograficzne w Kocku od XV do XX wieku, [w:] Studia z dziejów Kocka, red. J. Szczygieł, Lublin 2003, ss. 57–59
  • [1.2] Archiwum Państwowe Lubelskie. Urząd Wojewódzki Lubelski 1919–1939: Wydział Spraw Społeczno-Politycznych, sygn. 250; Mierzwiński H., Dzieje Kocka do roku 1939, Warszawa 1990, s. 229
  • [1.3] Archiwum Państwowe Lubelskie, Oddział w Radzyniu Podlaskim: Akta miasta Kocka, sygn. 339.
  • [1.4] Archiwum Państwowe Lubelskie. Urząd Wojewódzki Lubelski 1919–1939: Wydział Spraw Społeczno-Politycznych, sygn. 730; sygn. 808; Archiwum Państwowe Lubelskie, Oddział w Radzyniu Podlaskim: Akta miasta Kocka, sygn. 38
  • [1.5] Jop S., Przemiany demograficzne w Kocku od XV do XX wieku, [w:] Studia z dziejów Kocka, red. R. Szczygieł, Lublin 2003, s. 60.
  • [1.6] Archiwum Państwowe Lubelskie, Oddział w Radzyniu Podlaskim: Akta miasta Kocka, sygn. 63.
  • [1.7] Apolonia Machczyńska-Świątek, Polscy Sprawiedliwi [online] https://sprawiedliwi.org.pl/pl/historie-pomocy/historia-pomocy-machczynska-swiatek-apolonia [dostęp: 5.03.2021].