Żydzi pojawili się w Krynicy dopiero pod koniec XVIII wieku. Biskupi krakowscy będący właścicielami tzw. klucza muszyńskiego, w skład którego wchodziła również Krynica, odmawiali Żydom prawa stałego pobytu w swoich dobrach. Rozwój osadnictwa na tym terenie rozpoczął się więc wraz z rozbiorami i sekularyzacją państwa muszyńskiego. Według danych ze spisu w 1799 r. w miejscowości mieszkało 8 osób pochodzenia żydowskiego. Ponad pół wieku później Krynica liczyła już 30 Żydów, a w 1870 r. ich liczba wzrosła do 139, co stanowiło 8,7% ogółu mieszkańców.

Napływ ludności żydowskiej do miejscowości był związany z rozwojem tutejszego uzdrowiska. Krynica, będąca nie tylko ośrodkiem wypoczynkowym, ale również miejscem spotkań elit intelektualnych i politycznych, cieszyła się dużym zainteresowaniem środowisk żydowskich. Liczba żydowskich kuracjuszy krynickiego uzdrowiska sięgała nawet kilku tysięcy rocznie. Na rozwój osadnictwa żydowskiego w miejscowości wpłynęła również zmiana sytuacji prawnej galicyjskich Żydów, związana z postępującym od drugiej połowy XIX w. procesem równouprawnienia ludności żydowskiej. W 1880 r. Krynica liczyła 2097 mieszkańców, z czego Żydzi stanowili 13% – 280 osób.

Początkowo kryniccy Żydzi podlegali kahałowi nowosądeckiemu, z czasem jednak uzyskali własny samorząd. Na koniec XIX i początek XX w. przypadł okres prosperity oraz dynamicznego rozwoju społeczności żydowskiej Krynicy. Wówczas w miejscowości powstały dwie synagogi: przy obecnej ul. Piłsudskiego oraz u zbiegu ulic Kraszewskiego i Polnej. W pobliżu tej drugiej utworzono również mykwę. Wiadomo, że w międzywojniu stan łaźni rytualnej pozostawiał wiele do życzenia, dlatego w 1929 r. podjęto próbę uporządkowania miejsca. Na remont przeznaczono wówczas 10 tys. zł. W drugiej połowie XIX w. założono żydowską nekropolię znajdująca się przy obecnej ul. Polnej. Z charakterystyka żydowskich gmin wyznaniowych Galicji wynika, że w 1900 r. w Krynicy mieściła się również szkoła religijna.

Na początku XX w. Żydzi kryniccy tworzyli już zorganizowaną wspólnotę wyznaniową, jednak formalnie gmina żydowska w Krynicy ukonstytuowała się dopiero w 1928 r., po wydzieleniu z kahału nowosądeckiego. Granice nowoutworzonej gminy pokrywały się z granicami żydowskiego okręgu metrykalnego w Krynicy zlikwidowanego w 1877 roku. Rabinem w gminie krynickiej został Abraham Dawid Teitelbaum – przedstawiciel słynnej rodziny Teitelbaumów powiązanej z chasydzką dynastią Halberstamów.

Preferencje polityczne i religijne żydowskich mieszkańców Krynicy obrazują wyniki wyborów do władz kahalnych w latach 1928–1929. Walka toczyła się wówczas pomiędzy obozem syjonistycznym i ortodoksyjnym. W wyborach w 1928 r. syjoniści uzyskali 6 mandatów, podczas gdy ortodoksom przypadły tylko 2 miejsca. W wyniku kolejnych wyborów, które odbyły się kilka miesięcy później, syjoniści nieznacznie zmniejszyli przewagę otrzymując 5 miejsc w zarządzie gminy. Dominacja obozu syjonistycznego została jednak utrzymana. Istotnym czynnikiem wpływającym na aktywność syjonistów była ich działalność propagandowa, prowadzona wśród pensjonariuszy i wypoczywających[1.1].

Żydowscy mieszkańcy Krynicy trudnili się głównie handlem i rzemiosłem. Według danych z rejestru Krakowskiej Izby Przemysłowo-Handlowej, w okresie dwudziestolecia międzywojennego Żydzi kryniccy wykupili 79 świadectw handlowych i tylko jedno świadectwo przemysłowe. Prowadzili również działalność usługową, związaną przede wszystkim z wynajmem willi i pensjonatów. Spośród 164 pensjonatów w Krynicy – 112 stanowiło własność żydowską.

Konkurencja tylko nieznacznie wpływała na stosunki polsko-żydowskie w Krynicy. Pomimo rywalizacji wzajemne stosunki układały się dość poprawnie. Źródła odnotowują przypadek zadrażnienia, wynikającego ze sprzeczności interesów. Podczas wyborów do Rady Gminnej w 1894 r. kryniccy Żydzi oprotestowali wyniki wyborów w jednym z okręgów wyborczych.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego krynickich Żydów cechowała niezwykła aktywność polityczna i społeczna. W mieście działało szereg organizacji, partii politycznych i stowarzyszeń. Wśród organizacji politycznych dużą popularnością cieszyła się komórka Agudy, związana z rabinem Teitelbaumem oraz religijno-syjonistyczna organizacja Mizrachi. Nadto w Krynicy działali również syjoniści-rewizjoniści. Wśród żydowskich organizacji społeczno-oświatowych w Krynicy prężnie funkcjonowała m. in. szkoła dla ortodoksyjnych dziewcząt Bet Jaakow oraz organizacja dobroczynna Bikur Cholim. Stowarzyszenia te otrzymywały dotacje z budżetu rady miejskiej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w miejscowości działał również żydowski klub sportowy Makabi. Szczególną popularnością cieszyła się utworzona w 1935 r. sekcja tenisa stołowego.

Żydzi kryniccy zasiadali w Radzie Miejskiej. W 1920 r. społeczność żydowską reprezentowało 5 osób. Liczba ta spadła w 1937 r. do 4. Żydowscy mieszkańcy Krynicy obejmowali również urzędy publiczne. Należał do nich Leon Vogel, piastujący urząd zastępcy burmistrza. (W okresie wojny Leon Vogel zginął na zesłaniu w Związku Radzieckim. W zbiorach krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się akta sądowe dotyczące uznania go za zmarłego[1.2].).

W 1939 r. rozpoczęła się okupacja zachodniej części ziem polskich przez Niemców, a wraz z nią proces przymusowej likwidacji tutejszej społeczności żydowskiej. W 1940 r. decyzją starosty nowosądeckiego „Żydzi mieszkający w miastach Krynica, Muszyna, Piwniczna oraz gminach-punktach zbiorczych Krynica, Tylicz, Muszyna i Piwniczna mają opuścić objęty prze te gminy teren do 30 listopada 1940 roku”.

Żydzi kryniccy zostali przesiedleni do gett w Grybowie i Bobowej oraz w Nowym Sączu. Po likwidacji getta nowosądeckiego w 1942 r. zostali przetransportowani do obozów zagłady (głównie w Bełżcu), gdzie w większości zginęli.

Wojna niemal całkowicie położyła kres żydowskiej Krynicy. Podczas okupacji Niemcy zburzyli 36 domów żydowskich. Dokonywali też masowych egzekucji ludności żydowskiej, choć trudno ustalić, czy ofiary były mieszkańcami Krynicy. Wiadomo, że w egzekucjach w latach 1942–1943 śmierć poniosło 36 Żydów, pochowanych następnie na cmentarzu żydowskim. W 1943 r. hitlerowcy dokonali egzekucji 120 osób, zarówno Żydów jak i Polaków.

Bibliografia

  • Krynica, red. F. Kiryk, Kraków 1994.
  • Krynica Zdroj, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 683.
  • Michalewicz J., Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji doby autonomicznej, Kraków 1995.
  • Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945: województwo nowosądeckie, Warszawa 1984.
  • Samsonowska K., Wyznaniowe gminy żydowskie i ich społeczności w województwie krakowskim (1918–1939), Kraków 2005.
  • Żebrowski R., Żydzi w Muszynie wobec Holokaustu – część 1. Wysiedlenie, „Almanach Muszyny” 1999.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Krynica Zdroj, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 683.
  • [1.2] Instytut Pamięci Narodowej Kraków, sygn. akt 18/429.