Pierwsi Żydzi pojawili się w Koźminie 1500 r. Było to 20 osób, którzy na początku XVI w. założyli gminę żydowską. W 1622 r. tworzyli w mieście już znaczącą gminę, która ulokowana była w wydzielonej dzielnicy w obrębie murów miejskich. Początkowo mieszkańcy tej dzielnicy byli pośrednikami, dzierżawcami i szynkarzami, z czasem jednak stawali się też właścicielami domów i rzemieślnikami. Swoje kramy posiadali w rynku, pod zamkiem i pod kościołem. W 1674 r. na ogólną liczbę 535 mieszkańców Koźmina było 37 Żydów, co stanowiło 6,5% ogółu.

30 czerwca 1715 r. właściciel miasta, Jan Kazimierz Sapieha, nadał Żydom koźmińskim przywilej, na mocy którego mogli założyć m. in. cmentarz, bożnicę oraz wybudować łaźnię i domy dla rabina i nauczyciela. Przywilej ten potwierdzał także prawo do prowadzenia przez Żydów działalności gospodarczej. Spowodował dalszy ich napływ do Koźmina. 27 sierpnia 1753 r. Żydzi otrzymali potwierdzenie tego przywileju od kolejnego właściciela miasta Jana Kantego Sapiehy.

W 1776 r. gmina żydowska liczyła 148 osób. W momencie przyłączenia Koźmina do Prus, po II rozbiorze Polski w 1793 r., na ogólną liczbę 1513 mieszkańców miasta ok. 300 stanowili Żydzi. 9 i 10 września 1797 r. pożar strawił sporą część dzielnicy żydowskiej w Koźminie – zniszczeniu uległo 14 domów wraz z zabudowaniami gospodarczymi. Na początku XIX w. mieszkało w mieście ok. 350 Żydów.

Według danych z 1815 r., gmina żydowska liczyła wtedy 301 osób (64 rodziny), posiadała drewnianą synagogę oraz szkołę. W 1835 r. liczba ludności żydowskiej wzrosła do 670, a w 1840 r. do 722. Największą liczbę osiągnęła jednak dopiero w 1856 roku. Koźmin zamieszkiwało wtedy 863 Żydów, co stanowiło 24% ogółu mieszkańców. Nastąpił także wzrost znaczenia politycznego miejscowych Żydów. Od połowy XIX do początku XX w. przedstawiciele miejscowej gminy zasiadali w radzie miejskiej. Jeden z nich, o nazwisku Kantorowicz, był nawet jej przewodniczącym. Z czasem jednak liczba Żydów w Koźminie zaczęła maleć (spowodowane to było migracją w głąb Niemiec oraz wyjazdami do Ameryki). W 1914 r. osiągnęła liczbę 270 na ok. 5 tys. mieszkańców miasta.

Od czasów staropolskich działała w Koźminie szkoła żydowska (cheder), zwana także ludową (Volksschule). W latach 1792–1812 była utrzymywana przez gminę, wraz z etatem dla jednego nauczyciela. Stanowisko to piastował Abraham Lippman w 1805 r., a następnie: Herzberg, Hirschberg, Wolf Flatow, Levy, Vornstein, Götz. Wraz ze zmianami demograficznymi ewoluowała liczba uczniów np. 1834 r. było ich 187, w 1908 – 15. Obok Volksschule działała szkoła hebrajska, do której uczęszczało 30 uczniów. Oprócz nich w 1872 r. miejscowy rabin dr Adolf Lewin utworzył Wyższą Szkołę Miejską (Städtischehöhere Schule), w której przez cztery godziny w tygodniu osobiście prowadził naukę religii.

W XIX w. gmina wyróżniała się sporą aktywnością organizacyjną, na którą składało się szereg stowarzyszeń dobroczynnych, kulturalno-oświatowych i religijnych. Były to zarówno bractwa osadzone w tradycji, jak Chewra Kadzisza (pogrzebowe), Bikur Cholim (na rzecz biednych), Ner Tamid (na rzecz synagogi) i Hachnasat Orchim (opieka nad przejezdnymi), jak i nieco nowszej daty Stowarzyszenie Kobiet (Frauenverein), Stowarzyszenie Panien (Jungfrauenverein) czy Stowarzyszenie Ubierania Biednych Dzieci (Chewra zur Bekleidung armen Kinder). Patronowali im miejscowi rabini m. in. Jakob Silber (ok. 1800), Moses Eisig Fränkel (zm. 1817), Jehuda Leib Blaschke (1818–1830), Salomon Radt (1830–1867), Kaufman Ehlich (1868–1871), dr Adolf Lewin (1872–1878), dr Leopold Treitel (1878–1881), dr Oskar Bähr (1883–1885), dr Aron Heppner (1890–1920).

Po wielkiej fali wyjazdów do Niemiec na początku lat 20. XX w. w okresie międzywojennym gmina powoli obumierała. Nie było rabina, a rzezactwem zajmował się równolegle kantor Ehiel (w latach 30. XX w. dojeżdżał także do gminy żydowskiej w Ostrowie Wielkopolskim). W 1923 r. w Koźminie było 48 Żydów (0,9%), w 1930 r. – 43, w 1939 r. – 33. Ci nieliczni byli głównie rzemieślnikami i sklepikarzami. Był pośród nich fotograf (Sonnenfeld), adwokat (Feliks Łączewski) oraz właściciel cegielni (Egon Scheyer). Pomimo to, gmina, której granice pokrywały się w terenem miasta, nadal utrzymywała synagogę z domem mieszkalnym posługacza synagogalnego, budynek szkoły, w której mieszkał kantor oraz cmentarz z domem mieszkalnym grabarza. W 1932 r. została ostatecznie podporządkowana gminie żydowskiej w Ostrowie Wielkopolskim, razem z innymi gminami z powiatów ostrowskiego, kępińskiego i krotoszyńskiego.

W momencie wybuchu II wojny światowej w Koźminie mieszkało 33 Żydów. Po zajęciu miasta przez Niemców, 6 września 1939 r., majątek żydowski został przez nich skonfiskowany, a synagoga zamknięta. 2 listopada 1939 r. wszystkich koźmińskich Żydów aresztowano i wywieziono do getta w Łodzi. Prawie wszyscy zginęli w obozach zagłady. Ocaleli jedynie: Nathan Mośkiewicz i jego syn Hugon. Ten pierwszy powrócił po wojnie do Koźmina, gdzie zmarł w 1969 roku. Pochowano go na miejscowym cmentarzu żydowskim.

Bibliografia

  • Archiwum Państwowe w Kaliszu, Starostwo Powiatowe w Koźminie 1918–1931, sygn. 33, 38.
  • Archiwum Państwowe w Kaliszu, Starostwo Powiatowe w Ostrowie Wielkopolskim 1919–1939, sygn. 63;
  • Guldon Z., Skupiska żydowskie w miastach polskich w XV-XVI wieku, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, t. II, Kraków 2000.
  • Guldon Z., J. Wijaczka, Osadnictwo żydowskie w województwach poznańskim i kaliskim w XVI–XVII wieku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1992, nr 2–3.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Verganheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1904– 1909.
  • Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z terenu centralnej i zachodniej Polski w okresie międzywojennym (1918–1939), cz. 1, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2008, nr 1.
  • Łukomski S., Koźmin Wielki i Nowy. Monografia historyczna, Poznań 1914.
  • Ratajczyk M., Cmentarz żydowski w Koźminie Wielkopolskim, Jewish WLKP [online:] https://jewishwlkp.pl/cmentarz-zydowski-w-kozminie-wielkopolskim/ [dostęp: 31.12.2021].
  • Skupień A., Ludność żydowska w województwie poznańskim w latach 1919– 1938, Poznań 2007.
  • Statistische Varstellung des Kreises Krotoschin mit Nachträgen für die Zeit von 1864 bis 1867, Krotoschin (b.d.w).
  • Wawrzyńczak J., Kronika miasta Koźmina, Poznań 1959.
Print