המאמר לא זמין בשפה זו, נכון לעכשיו

Chłopi w Polsce

Chłopi w Polsce – na ziemiach polskich ludność chłopska zaczęła się kształtować zapewne między VI a VIII w., wraz z powstawaniem — w wyniku rozpowszechnienia się rolnictwa ornego — samodzielnych gospodarstw chłopskich. Sprzyjało to rozkładowi wspólnot rodowych i indywidualizacji gospodarki. W okresie plemiennym nie występował jednak podział na chłopów i inne kategorie społeczne, większość ludności stanowili pospolici wolni. W XI–XII w. najzamożniejsi weszli do warstwy książęcych wojów (rycerzy). Samodzielność owych wolnych ograniczała wspólnota terytorialna (opole), która m.in. regulowała użytkowanie przez nich wspólnych pastwisk, lasów, użytków wodnych, ograniczenia były także związane z różnego typu powinnościami wobec plemienia i jego starszyzny (np. udział w pospolitym ruszeniu, budowa i naprawa grodów oraz wszelkiego innego typu systemu umocnień, dostarczanie danin). Obciążenia te znacznie wzrosły po powstaniu organizacji państwowych (X w.), gdy władze plemienne zastąpił silny aparat wczesnopiastowskiej monarchii, wówczas też obok chłopów wolnych, podporządkowanych rozbudowie systemowi ciężarów prawa książęcego oraz zadaniami specjalnymi w ramach organizacji wsi służebnych (służebna ludność), na większą skalę pojawili się niewolni, wywodzący się z brańców wojennych, częściowo także wolnych, będących niewypłacalnymi dłużnikami bądź pozbawionych wolności za przestępstwa. Ludność ta, osadzana w dobrach książęcych, kościołach i możnowładczych, była całkowicie zdana na swych właścicieli, podlegała także powinnościom prawa książęcego.

Wraz z rozwojem państwa uznano całą ziemię nie użytkowaną za własność książęcą, pojęcie własności książęcej rozciągnięto także na posiadłości chłopów wolnych. Na przełomie XII i XIII w. cała ziemia była już własnością feudalną, natomiast chłopi posiadali jedynie prawo jej użytkowania. Od XI w. chłopi płacili dziesięciny na rzecz Kościoła, nastąpiły również nadania powinności chłopskich dobrom kościelnym, a później możnowładztwu, co stworzyło kategorię chłopów poddanych Kościołowi i panom świeckim, tylko formalnie wolnych osobiście (w praktyce ich status był zbliżony do chłopów niewolnych). Szczególnie przyczyniło się do tego rozpowszechnienie się immunitetów, które spowodowały wprawdzie uwolnienie się chłopów od ciężarów prawa książęcego, ale doprowadziły do oddania ich pod jurysdykcję panów gruntowych.

Kolonizacja nie zagospodarowanych terenów, a następnie osadnictwo na prawie niemieckim w XII–XIV w. (kolonizacja na prawie niemieckim) prowadziły do ujednolicenia stosunków prawnych na wsi, zapewniając chłopom wolność osobistą (początkowo dotyczyła ona tylko nowych osadników, później objęła także inne kategorie chłopów), dziedziczne użytkowanie gospodarstw, ściśle określone powinności oraz samorząd, na którego czele stał sołtys. Ze względu na wprowadzanie prawa niemieckiego upowszechniały się nowe metody uprawy w postaci trójpolówki oraz nowe narzędzia rolnicze. Nowe metody gospodarowania oraz zasady prawa niemieckiego, które stopniowo objęły cały kraj, spowodowały ujednolicenie typu gospodarki i zrównanie różnych kategorii chłopów, tworzących odtąd dość jednolity stan. Utrzymały się jednak różnice ekonomiczne między pełnorolnymi kmieciami (XIV–XV w. ok. 85% ludności chłopskiej) oraz bogatymi gburami (Prusy Królewskie, Książęce, Pomorze Zachodnie) a wzrastającą liczebnie kategorią małorolnych zagrodników (ogrodników), którzy nie mogąc utrzymać się z gospodarki rolnej musieli uzupełniać swoje dochody z pracy w gospodarstwie pana, sołtysa lub bogatych chłopów. Pojawili się również, na ogół bezrolni, chłopi chałupnicy i jeszcze ubożsi od nich komornicy. W znacznej części spośród chłopów rekrutowali się tzw. ludzie luźni. Do XV w. główną powinnością chłopów (ok. 65–70% ogółu ludności państwa) był czynsz płacony w naturze lub pieniądzu. W okresie późniejszym, wraz ze wzrostem popytu na zboże i rozwojem folwarków, największym obciążeniem stała się pańszczyzna. W XV i XVI w. oprócz zwiększenia powinności chłopskich stopniowo ograniczano, a następnie likwidowano, zwłaszcza w dobrach prywatnych i kościelnych, wolność osobistą chłopów (szczególnie możliwość opuszczania wsi; prawo wychodu) oraz samorząd wiejski (warcki statut 1423 i przywilej piotrkowski 1496; statuty sejmowe z początkiem XVI w., m.in. 1519, w którym chłopów w dobrach prywatnych całkowicie pozbawiono sądownictwa państwowego, jedynie chłopi w królewszczyznach zachowali prawo wnoszenia skarg do Referendarii Koronnej). W XVI w. nastąpiła też likwidacja samorządu wiejskiego. Postępującej rozbudowie gospodarki folwarcznej, opartej w głównej mierze na pracy pańszczyźnianej, towarzyszyły rugi chłopskie, polegające na usuwaniu chłopów z lepszej ziemi i przenoszeniu ich na gorszą lub zmniejszające obszar ich gospodarstw. Wszechwładza pana nad wsią sprzyjała wzrostowi różnego typu obciążeń nakładanych na chłopów (wzrost pańszczyzny w XVII w. do 6 i więcej dni tygodniowo z łanu, podwody, powaby). Zjawisku temu towarzyszyło nasilające się zbiegostwo chłopów, będące formą ich obrony przed wzmagającym się uciskiem, sporadycznie dochodziło też w XVII w. do lokalnych zbrojnych wystąpień chłopów (Podhale, Wielkopolska), zwłaszcza w okresie powstania B. Chmielnickiego. W XVII i na pocz. XVIII w. kryzys gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, a także wojny, które objęły całe terytorium Rzeczypospolitej (zwłaszcza 1648–1667 i 1700–1721) spowodowały ogromne zniszczenia i nędzę większości chłopów. Liczba kmieci uległa zmniejszeniu, nastąpiło również ogólne ich zubożenie, najliczniejszą kategorią chłopów stali się zagrodnicy, wzrosła też liczba chałupników i komorników.

W XVIII w. pojawiły się tendencje do reformy gospodarki, w niektórych większych dobrach ziemskich dokonywano zamiany pańszczyzny na czynsz, przestawiano folwarki na pracę najemną, niekiedy nawet podejmowano próby ich parcelacji. W 1768 r. zniesiono prawo panów do karania chłopów śmiercią. Konstytucja 3 maja 1791 wzięła chłopów pod opiekę prawa, a w 1792 r. uznano wolność osobistą chłopów z dóbr królewskich i uwolniono z poddaństwa bezrolnych, natomiast uniwersał połaniecki w 1794 r., przyznający liczne ulgi chłopom, nie wszedł w życie. Reformom sprzyjała ideologia oświeceniowa wskazująca na konieczność poprawy sytuacji chłopów oraz uznająca ich za część narodu.

Po rozbiorach sytuacja chłopów na ziemiach polskich kształtowała się w zależności od polityki państw zaborczych. W zaborze rosyjskim położenie chłopskie uległo pogorszeniu, natomiast w zaborze austriackim i pruskim chłopi stali się narzędziem administracji zaborców w jej polityce wobec szlachty. U schyłku XVIII w. próbę odgórnych reform stosunków wiejskich podjęto w zaborze austriackim (m.in. cesarz Józef II), polegającą m.in. na ograniczeniu wymiaru pańszczyzny oraz poddaństwa osobistego chłopów, zniesieniu pańskiego sądownictwa i zakazie rugów chłopskich.

W Księstwie Warszawskim konstytucja z 1807 r. zniosła poddaństwo chłopów, ale dekret grudniowy 1807, interpretujący ten przepis konstytucji, dopuszczał jedynie swobodę zmiany miejsca zamieszkania chłopów, traktując ziemię i dobytek jako własność dziedzica, chłopów zaś jako jej użytkowników, dopuszczając możliwość rugów. Ułatwienia w migracji chłopów wpływały na przyspieszenie procesu rozwarstwienia i pauperyzacji ludności wiejskiej i wzrost liczby chłopów bezrolnych (1810 ok. 62,7%). Konstytucja Królestwa Polskiego z 1815 r. potwierdziła wolność osobistą chłopów, utrzymując własność ziemi w rękach szlachty.

W 1. poł. XIX w. hasło uwłaszczenia chłopów (uwłaszczenie chłopów w Polsce) stało się jednym z głównych składników programów lewicowego ruchu niepodległościowego na emigracji (TDP, Gromady Ludu Pol.) oraz organizacji konspiracyjnych w kraju. Do realizacji tego postulatu zostały zmuszone także państwa zaborcze: w zaborze austriackim uwłaszczenie przeprowadzono w 1848 r., w zaborze rosyjskim w 1864 (właśc. 1863 dekretem powstańczego Rządu Nar.), a w zaborze pruskim od 1808 do lat 60. (w praktyce do 1850). Realizacja uwłaszczenia przyczyniła się do poprawy sytuacji chłopów bogatych i średniorolnych, pogłębiła jednak rozwarstwienie wsi, powodując gwałtowny wzrost liczby chłopów małorolnych i bezrolnych, także w rezultacie szybkiego przyrostu naturalnego. W Królestwie Polskim liczba chłopów bezrolnych wynosiła w 1862 r. ok. 1,5 mln, a rozdrobnienie gospodarki uniemożliwiało postęp w metodach produkcji. W Galicji istniejące już w XVIII w. duże rozdrobnienie gospodarki chłopskiej uległo przyspieszeniu (w 1859 ok. 60% stanowiły gospodarstwa poniżej 5 ha) wskutek szybkiego przyrostu naturalnego i braku możliwości odpływu ludności ze wsi do miast (słabo rozwijające się miasta galicyjskie nie były w stanie wchłonąć migrującej ze wsi ludności), nastąpił drastyczny wzrost przeludnienia agrarnego. Jednocześnie ograniczono ulgi wprowadzone w wyniku reform józefińskich. Umacniała się zależność chłopów od dworu, co powodowało wzrost napięć na wsi, wykorzystywanych do celów politycznych przez władze zaborcze, aż do wystąpień zbrojnych chłopów przeciwko dworom (rabacja galicyjska 1846). W zaborze pruskim istniało duże rozwarstwienie chłopów, obok licznej własności małorolnej występowała tam silna ekonomicznie grupa chłopów-gospodarzy. Przeludnienie oraz ubóstwo wsi występujące na znacznej części ziem polskich spowodowało przenoszenie się chłopów do miast oraz ich emigrację (emigracja zarobkowa z ziem polskich). W 2. poł. XIX w. nastąpił ogólny wzrost poziomu oświaty na wsi, zwłaszcza w zaborze pruskim i austriackim. Upowszechniano spółdzielczość, zakładano kółka rolnicze, pojawił się polityczny ruch ludowy (głównie w Galicji), coraz powszechniejszy stawał się postulat parcelacji folwarków.

W II RP sejm w 1920 i 1925 r. uchwalał ustawy o reformie rolnej, jednak nie zostały one w pełni zrealizowane (do 1939 w wyniku parcelacji wielkiej własności ziemskiej powierzchnia ziemi chłopskiej wzrosła o ok. 15%, jednocześnie nastąpił wzrost liczby gospodarstw chłopskich o ok. 30%). Udział chłopów w strukturze społecznej kraju w 1921–1939 zmniejszył się z 53,5% do 50,6%, a robotników rolnych z 11,7% do 9,0%. Wśród chłopów ok. 40% stanowiła ludność etnicznie niepolska. W całym kraju wśród ludności etnicznie polskiej chłopi stanowili ok. 45% (1931), ok. 4 mln było Ukraińców, ok. 1,5 mln Białorusinów i ok. 1 mln innych narodowości (dane szacunkowe ze względu na niedokładności spisów powszechnych oraz dość powszechne występowanie jedynie świadomości regionalnej). Wśród chłopów dominowała własność średniorolna i małorolna. Zamożni chłopi stanowili nieco ponad 10% tej ludności. Obok zróżnicowania społeczno-majątkowego istniały duże różnice regionalne: na zachodzie RP chłopi żyli na poziomie zbliżonym do krajów środkowej i zachodniej Europy, na wschodzie — warunki egzystencji nie odbiegały od sytuacji sprzed wieku. W okresie tym postęp nastąpił w oświacie wiejskiej, odsetek analfabetów zmniejszył się z ok. 38% do ok. 28 % (1921–31), a wśród dzieci postęp ten był jeszcze szybszy. Łatwiejszy niż w okresie poprzednim był też kontakt chłopów z innymi warstwami społecznymi i z powszechną kulturą, młodzież korzystała z powszechnej oświaty. Chłopi uzyskali większą możliwość uczestniczenia w życiu politycznym i społeczno-kulturalnym kraju. Udział w życiu politycznym i pojawienie się przedstawicieli chłopów na najwyższych stanowiskach państwowych (W. Witos, M. Rataj) przyczyniło się do umocnienia wśród chłopów świadomości politycznej, poczucia własnej wartości i siły. Wzrosło znaczenie samodzielnych chłopskich ruchów politycznych, głównie w partiach politycznych, które odgrywały ważną rolę w sejmie, a utworzone w 1931 r. SL należało do największych partii politycznych w Polsce. Po okresie lepszej koniunktury lat 20. nastąpił wielki kryzys gospodarczy w latach 1930–1935, powodując na wsi gwałtowne pogorszenie sytuacji chłopów, co wzmogło napięcia społeczne, których nie powstrzymało stopniowe wychodzenie (po 1936) z kryzysu (1936 masowe demonstracje, 1937 wielki strajk chłopski).

W okresie II wojny światowej na ziemiach polskich wcielonych do III Rzeszy część gospodarstw chłopskich, zwykle większych i lepiej zagospodarowanych, okupanci przekazywali kolonistom niemieckim. Chłopów pozbawiono prawa własności i przekształcono w robotników rolnych, część zaś wysiedlono lub deportowano na roboty przymusowe do Niemiec. W GG chłopi stanowili znaczny odsetek ludności deportowanej na roboty przymusowe, z niektórych zaś terenów, mających służyć osadnictwu niemieckiemu (np. Zamojszczyzna) byli usuwani. W celu zwiększenia eksploatacji wsi okupacyjne władze niemieckie ściągały kontyngenty produktów rolnych, często przekraczające możliwości produkcyjne poszczególnych gospodarstw. Z terenów przyłączonych do ZSRR część chłopów, zwłaszcza zamożniejszych (tzw. kułaków), deportowano w głąb państwa sowieckiego, wprowadzono kolektywizację rolnictwa. Rozbudzona świadomość narodowa i polityczna przyczyniła się do masowego udziału chłopów w walce z okupantami w latach 1939–1945, m.in. utworzyli Bataliony Chłopskie, stanowili znaczny odsetek kadr Armii Krajowej, byli także oparciem, głównie ekonomicznym, oddziałów partyzanckich.

Po wojnie położenie chłopów, zwłaszcza bezrolnych i małorolnych, uległo poprawie wskutek przeprowadzenia radykalnej reformy rolnej (1944–1945) oraz osadnictwa na tzw. Ziemiach Odzyskanych i masowych migracji chłopów do miast (do 1950 ok. 3 mln, a do 1955 kolejne blisko 2 mln), likwidującym dotychczasowe przeludnienie wsi. Nastąpiło „ześredniaczenie” struktury agrarnej, pojawiła się kategoria chłopów-robotników pracujących częściowo poza rolnictwem. Wskutek likwidacji analfabetyzmu, upowszechnienia czytelnictwa, rozwoju oświaty, kultury, elektryfikacji wsi nastąpił awans cywilizacyjny chłopów. Samodzielny ruch ludowy został zlikwidowany do 1947 r. (Polskie Stronnictwo Ludowe). W okresie nasilania się sowietyzacji kraju (1948–55) wystąpiły dalsze zjawiska niekorzystne dla chłopów: zlikwidowano chłopską samorządność, niezależną spółdzielczość i organizacje polityczne, przyspieszoną industrializację kraju realizowano (zwłaszcza w okresie planu sześcioletniego 1950–1955) w dużym stopniu kosztem indywidualnego rolnictwa, nakładając na chłopów różnorakie obciążenia finansowe i towarowe (np. dostawy obowiązkowe produktów rolnych po niskich cenach). Wieś dzielono, wzorem sowieckim, na „biedniaków”, „średniaków” i „kułaków” (właścicieli samodzielnych towarowych gospodarstw), tych ostatnich uznano za relikt ustroju kapitalistycznego i zwalczano za pomocą różnego typu sankcji ekonomicznych i represji policyjnych, faworyzowano zaś „biedniaków”, działania te konfliktowały ludność wiejską. Forsowanie w latach 1950–1955 spółdzielczości produkcyjnych (kolektywizacji) spowodowało wyodrębnienie się kategorii chłopów-spółdzielców, gospodarstwa tej ludności zwykle charakteryzowała niska efektywność produkcji. Po 1956 r. mimo odejścia od powszechnie stosowanej polityki represji wobec chłopów, nadal utrzymywano niedoinwestowanie rolnictwa, zwłaszcza jego sektora indywidualnego, i niskie ceny na produkty rolne (do 1971 r. rolników obowiązywały dostawy obowiązkowe), podejmowano również próby skolektywizowania rolnictwa (m.in. przy pomocy tzw. kółek rolniczych, a następnie Spółdzielni Kółek Rolniczych). Po 1980 r. zaczął odradzać się samodzielny ruch chłopski (m.in. powstanie NSZZ Solidarność Rolników Indywidualnych). Przemiany polityczno-społeczne i gospodarcze po 1989 r. oraz dążenia Polski do integracji z Unią Europejską stwarzają konieczność głębokiej modernizacji rolnictwa i życia chłopów oraz ich roli w kraju i integrującej się Europie. Nasiliły się napięcia społeczne na wsi związane z wprowadzaniem nowego modelu funkcjonowania gospodarki chłopskiej. Zewnętrznym przejawem niezadowolenia wsi było powstanie radykalnych organizacji chłopskich, m.in. Związek Zawodowy Rolników „Samoobrona”, organizowanie demonstracji oraz blokad dróg publicznych w całym kraju (m.in. I–II 1999).

Bibliografia:

  • A. Świętochowski Historia chłopów polskich w zarysie, t. 1–2, Lwów 1925–28;
  • J. Chałasiński Młode pokolenie chłopów, t. 1–4, Warszawa 1938;
  • Zarys historii polskiego ruchu ludowego, t. 1–2, Warszawa 1963–70;
  • Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, red. J. Leskiewiczowa, t. 1–3, Warszawa 1964–70;
  • K. Tymieniecki Historia chłopów polskich, t. 1–3, Warszawa 1965–69;
  • Historia chłopów polskich, red. S. Inglot, t. 1–3, Warszawa 1970–80;
  • B. Gałęski Studia nad społeczną strukturą wsi, Wrocław 1973;
  • F. Znaniecki Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1–5, Warszawa 1976;
  • K. Modzelewski Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Wrocław 1987;
  • J. Kochanowicz Spór o teorię gospodarki chłopskiej. Gospodarstwa chłopskie w teorii ekonomii i w historii gospodarczej, Warszawa 1992.
  • R. Redfield Peasant Society and Culture, Chicago 1956;
  • E. Wolf Peasant Wars of the Twentieth Century, New York 1969.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.