המאמר לא זמין בשפה זו, נכון לעכשיו

Inteligencja

Inteligencja [łac. intelligentia „zdolność pojmowania”,”rozum”] – socjologicznie w 1. połowie XIX w. na Zachodzie nazwa wykształconych, oświeconych, „postępowych” grup społecznych, obecnie termin używany w literaturze naukowej, publicystyce i mowie potocznej w wielu różnych, aczkolwiek pokrewnych znaczeniach na określenie warstwy ludzi wykształconych, zajmujących się zawodowo pracą umysłową. W najszerszym znaczeniu inteligencja utożsamia się z kategorią prac umysłowych, w węższym znaczeniu termin ten służył nierzadko jako określenie elit, które w warunkach zacofanych i niedemokratycznych społeczeństw środkowej i wschodniej Europy w XIX w. osiągnęły najwyższy poziom kulturalny, artykułowały potrzeby społeczne i sprawowały swego rodzaju duchowe przywództwo (lub do tego pretendowały). Długotrwałe dyskusje na temat inteligencji, które toczyły się lub nawet toczą nadal, np. w Polsce, dotyczyły przede wszystkim inteligencji pojmowanej jako elita, której szczególne zadania stawały się i stają coraz bardziej wątpliwe w miarę znacznego upowszechniania się oświaty, demokratyzacji społecznej i kształtowania się normalnych instytucji życia narodowego, a także przeobrażania się większości ludzi wykształconych w specjalistów wykonujących tylko swój zawód i nie aspirujących do odgrywania jakiejś szczególnej i samodzielnej roli społecznej (aspirują do tego co najwyżej — podobnie jak w krajach zachodnich — tzw. intelektualiści). Do warstwy tej należeli ludzie wykształceni (mający co najmniej średnie wykształcenie — maturę, lub równorzędne wykształcenie domowe), a zarazem zdobywający środki utrzymania dzięki pracy umysłowej, rekrutujący się głównie z drobnej, zubożałej szlachty i zdeklasowanego ziemiaństwa, częściowo spośród mieszczaństwa, mający wspólny cel życia, wzorzec kultury, zespół wyobrażeń o swym powołaniu i funkcjach społecznych oraz określony prestiż społeczny, a także swoistą ideologię wyznaczającą im określoną „misję” w społeczeństwie, zwłaszcza w stosunku do ludu. Inteligencja bywała przedmiotem zarówno idealizacji, jak i gwałtownej niekiedy krytyki, wytykającej jej zwłaszcza elitaryzm i związek z klasami uprzywilejowanymi. W Polsce zwracano niejednokrotnie uwagę (np. J. Chałasiński) na domniemany wpływ na jej mentalność szlacheckiego, na ogół większości, pochodzenia. Stąd ponawiane w różnych okresach „samokrytyki” poszczególnych przedstawicieli inteligencji oraz ich starania, by zidentyfikować się np. z ruchem ludowym lub robotniczym, a także podejmowane w PRL próby stworzenia „nowej” inteligencji, rekrutującej się ze środowisk robotniczych i chłopskich.

Socjologiczne pojęcie „inteligencji” pojawiło się w połowie XIX w., najpierw w literaturze polskiej (K. Libelt i B. Trentowski 1844) i rosyjskiej (W. Bielinski 1846) w związku z konstytuowaniem się inteligencji w odrębną warstwę społeczną w swoistych warunkach krajów wschodniej Europy. W Polsce nazwa inteligencja upowszechniła się przed powstaniem styczniowym 1863–1864. Lwowski „Dziennik Literacki” 1861 za cechy inteligencji uznawał wykształcenie i wolę służenia narodowi. Zakres i rodzaj tej służby definiowano różnie w zależności od opcji politycznej. Mimo wahań znaczeniowych mianem inteligencji określano warstwę zajmującą miejsce pośrednie w hierarchii społecznej, jednak odgrywającą rolę przywódczą w pracy kulturalnej, wychowawczej i narodowej. Spoiwem inteligencji nie było urodzenie czy fortuna, ale wykształcenie, praca i świadomość narodowa. Poczucie misji publicznej odróżniało inteligencję w znaczeniu polskim od zachodnioeuropejskiej definicji odpowiednich warstw społecznych. W Rosji słowo inteligencja weszło w użycie w latach 60. XIX w. i w następnej dekadzie stało się pojęciem obiegowym. W znaczeniu szerszym (starszym), termin ten odnosił się do tej grupy ludzi wykształconych, którzy zajmują wpływową pozycję polityczną, w tym znaczeniu terminu inteligencja używał np. I. Turgieniew w Dziwnej historii (1869). To szerokie znaczenie zaczęło stopniowo zanikać, jednak po rewolucji bolszewickiej w 1917 r. zostało wskrzeszone i było stosowane na określenie grupy zawodowej, którą na Zachodzie zwaną białymi kołnierzykami (ang. white collar). W ten sposób w obrębie sowieckiej inteligencji znaleźli się zarówno wysocy działacze partii komunistycznych czy organów bezpieczeństwa, jak i naukowcy. W wąskim znaczeniu pojęcie inteligencji ukształtowało się pod koniec XIX w., gdy przyjęto wśród grup radykalnych zasadę, że nie wystarczy być wykształconym i uczestniczyć w życiu społecznym, ażeby zasłużyć sobie na miano inteligenta, należało protestować przeciwko politycznemu i ekonomicznemu systemowi starego reżimu oraz być gotowym do aktywnego udziału w jego obalaniu, czyli być inteligentem oznaczało tyle co być rewolucjonistą. Takie rozumienie terminu inteligencja nie przyjęło się w historiografii, która najczęściej definiuje tę warstwę w Rosji jako ludzi gotowych do oddania się sprawom publicznym: członkami inteligencji byłyby zatem osoby nie pochłonięte całkowicie staraniami o własną pomyślność, lecz które w co najmniej równej mierze troszczyłyby się o rozwój całego społeczeństwa i byłyby gotowe walczyć o jego dobro. Poziom wykształcenia i status klasowy odgrywały drugoplanową rolę. W ten sposób prosty i półpiśmienny człowiek pracy, próbujący zrozumieć, jak funkcjonuje społeczeństwo i podejmujący działania na jego rzecz, odpowiada kategorii inteligenta, w tym znaczeniu używano w Rosji pod koniec XIX w. pojęć „robotnicza inteligencja”, „chłopska inteligencja”. Pojawieniu się inteligencji sprzyjały w Rosji wielkie reformy Aleksandra II Romanowa: złagodzenie cenzury, dzięki czemu prasa stała się w rękach tzw. intelektualistów narzędziem oddziaływania na umysły. Uniwersytety uzyskały autonomię a bramy wielu uczelni otwarto przed ludźmi niższego stanu, uczelnie stały się wówczas miejscem fermentu politycznego i radykalizacji części inteligencji rosyjskiej. Wprowadzenie samorządów dało inteligencji możliwość zatrudniania w administracji publicznej, rozwój gospodarki rodził zapotrzebowanie na wszelkiego rodzaju specjalistów. W ten sposób w latach 1860–1890 został spełniony podstawowy warunek rozwoju inteligencji jako warstwy społecznej — inteligencja mogła gospodarczo uniezależnić się od władzy, następnie rozwinąć ideologię spajającą ją w zwartą grupę społeczną. Warstwa ludzi wykształconych, z których rekrutowała się inteligencji, poszerzała się i zmieniała swój charakter — z wąskiej grupy bogatej młodzieży przekształciła się w szeroką warstwę składającą się z przedstawicieli różnych stanów, dla których praca umysłowa stanowiła środek utrzymania, wśród inteligencji główną rolę odgrywali potomkowie dawnej klasy służebnej: przytłaczająca większość w środowiskach opiniotwórczych składała się z dworian (szlachty) lub urzędników wyższego szczebla, to oni formułowali ideologię niezadowolonych inteligenckich mas.

Witold Sienkiewicz

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.