Fundacyjne Schronisko dla Starców i Zniedołężniałych im. Salomona Beniamina Latza

Schronisko dla Starców i Zniedołężniałych fundacji im. S. B. Latza mieściło się przy ulicy Żydowskiej 15–18. Budynek został wzniesiony w 1910 r. według projektu Alfreda Grottego, profesora Królewskiej Szkoły Rzemiosł Budowlanych w Poznaniu. Roboty wykonywano pod nadzorem miejscowego architekta Martina Sonnabenda. Budynek oddano do użytku 15.12.1909 roku. Dzień wcześniej odbyło się poświęcenie bejt ha-midraszu. W przytułku znajdowało się 36 sal dla zniedołężniałych, pomieszczenia gospodarcze, mieszkanie inspektora i mieszkanie kantora. Do 1939 r. mieszkał tu ostatni poznański rabin (synagogi przy Stawnej) Szyja Sender. Na piętrach budynku znajdowały się poczekalnie. Prowadziła do nich szeroka i wygodna klatka schodowa, a dla gości zainstalowana została winda elektryczna.

Sala bejt ha-midraszu obejmowała parter i pierwsze piętro. Była wysoka na około 6 m.

Dwupiętrowy budynek od ulicy odgradzał otynkowany mur (obecnie nieistniejący) wykończony drewnianym płotkiem i ozdobna brama.

Siedziba gminy

Okazałą siedzibę zarządu gminy żydowskiej przy ulicy Stawnej 10 zbudowano przed I wojną światową. Była to trzypiętrowa narożnikowa kamienica z czerwonej cegły z dodatkowym wejściem od ul. Szewskiej. W okresie międzywojennym znajdowała się w niej także Żydowska Biblioteka, sala zebrań, biura stowarzyszeń dobroczynnych, szkoła religijna, siedziba klubu sportowego i mieszkania dla pracowników gminy. W 1939 r. Niemcy skonfiskowali majątek gminy i zniszczyli wyposażenie budynku. Po wojnie trzypiętrowy gmach wykorzystywany był na magazyny Archiwum Państwowego, a od strony ul. Szewskiej na mieszkania dla pracowników Archiwum. Swoją dawną siedzibę gmina odzyskała w 1999 roku. Mieszczą się w niej biura poznańskiej filii Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich i sala modlitewna. W budynku jest też magazyn Archiwum Państwowego, pracownia Muzeum Walk Niepodległościowych, mieszkania i kancelarie adwokackie.

Żydowskie Schronisko dla Dziewcząt

Żydowskie Schronisko dla Dziewcząt otwarto 1 października 1904 r. w budynku przy ul. Rycerskiej (obecnie Ratajczaka 17). Przeznaczone było dla niezamężnych kobiet, które ukończyły co najmniej 14 lat. Adresowane było do pań chcących nauczyć się zawodu. Po 8 latach schronisko przeniesiono do kamienicy przy ul. Królewskiej 7 (obecnie Libelta).

Biblioteka Żydowska

Biblioteka Żydowska mieściła się przy ul. Żydowskiej 16 w okazałym piętrowym (z wyskim poddaszem) budynku wzniesionym po pożarze dzielnicy żydowskiej w 1803 roku. Poza księgozbiorem dysponowała czytelnią. Z biblioteki korzystali czytelnicy indywidualni i żydowskie stowarzyszenia. Wśród tych ostatnich były m.in. Stowarzyszenie Języka Nauki (Laszon Limudim Verein) i Stowarzyszenie Miłujących się Braci (Anschei-Chessed Verein für Liebenden Brüder). Biblioteka liczyła blisko 1000 tomów (1907 r.). Propagowała wiedzę o Torze, Talmudzie i literaturze rabinicznej. W skład zarządu biblioteki wchodzili: Samuel Freund, Jacob Jacobstamm, Salomon Plessner, Eliasz Radzikowski i Martin Wołkowski.

Czytelnia Żydowska

Z inicjatywy Żydowskiej Rady Ludowej w 1920 r. powstała czytelnia żydowska w budynku przy ul. Żydowskiej 32. Piętrowa kamienica była nieco cofnięta w stosunku do linii zabudowy ul. Żydowskiej. Jej założycielami byli lokalni syjoniści (Miejscowa Grupa Syjonistyczna powstała w 1904 r.). Czytelnia służyła samokształceniu młodzieży. Zebrano w niej 1600 książek propagujących idee syjonistyczne. Po 1918 r. w budynku działalność rozpoczęła Żydowska Ludowa Biblioteka im. Pereca.

Siedziba Loży Kosmos

Urządzono ją w kamienicy przy ul. Lipowej (obecnie Nowowiejskiego 9). Budynek kupili członkowie izraelickiej Loży Kosmos (Kosmos Loge), wśród których byli Arthur Kronthal i Adolf Landsberg. Prowadzili przede wszystkim działalność dobroczynną. Po I wojnie światowej siedzibę loży przeniesiono do kamienicy przy ul. Marcinkowskiego 27. Był to okazały budynek wzniesiony w latach 1856–1858 według projektu architekta Gustava Schulza. W kamienicy działa obecnie przychodnia lekarska.

Stary Rynek

Żydzi mogli osiedlać się na rynku od pierwszej połowy XIX wieku. Do 1914 r. stali się właścicielami większości kamienic przyrynkowych. Przy Starym Rynku 4 w 1864 r. antykwariat otworzył Józef Jolowicz. Szybko stał się sławnym księgarzem, antykwariuszem i wydawcą 164 katalogów w 4 językach. Był założycielem Historische Gesellschaft für Provinz Posen. W 1874 r. uporządkował archiwum miejskie. W 1922 r. przeniósł się do Berlina.

W narożnikowej kamienicy przy Starym Rynku 37 i ul. Wielkiej działalność prowadziła Czerwona Apteka (Rothe Apotheke)  przejęta od 1887 r. przez przedsiębiorców żydowskich.

W budynkach przy Starym Rynku 38–39 znajdował się dom towarowy Roberta Jaretzkiego wzorujący się na berlińskim Wertheimie. Jaretzki budynki odkupił od Rudolfa Chaima, który wcześniej połączył je otwierając w nich sklep. Na potrzeby domu towarowego budynki przebudował Martin Sonnabend. 

W kamienicy przy Starym Rynku 45 Leopold Goldenring prowadził winiarnię i hurtownię win. Sąsiednie kamienice z numerami 46 i 47 należały do rodziny Danzigerów. W kolejnej (Stary Rynek 48) prowadzono handel meblami pod szyldem Königsberger Gebrüder Möbelfabrik. W kamienicy przy Starym Rynku 51 na parterze działała popularna restauracja i kawiarnia Café Tivoli. Budynek należał do rodziny Mischów.

Kamienicę pod numerem 62 kupił William Warschauer. Prowadził w niej sklep z konfekcją męską. W 1910 r. sklep przejęła firma Salinger&Rosenkranz. Kamienice przy Starym Rynku 68–69 należały do rodziny Kantorowiczów. Odkupił je od niej znany poznański kupiec Kajetan Ignatowicz.

Sklep likierów mieścił się przy Starym Rynku 71 i po odkupieniu sąsiedniej kamienicy także pod numerem 72. Należał do Susanne i Samuela Latzów. Przy Starym Rynku 80–82 Julis Asch prowadził handel futrami. Budynki nabył jego ojciec Abraham. Po modernizacji budynki zostały w 1909 r. sprzedane rodzinie Kościelskich. Właścicielem kamienicy przy Starym Rynku 84 był Isidor Kantorowicz, a później Elias Rosenthal. W sąsiadującym budynku Julius Adolf Munk prowadził od 1817 r. handel książkami i księgarnię nakładową. Munk był wydawcą pierwszego miesięcznika literackiego w Poznaniu (ukazało się 6 tomów „Mrówki Poznańskiej”). W 1902 r. kamienicę odkupił Samuel Samter.

W połączonych kamienicach pod numerami 87–88 ich właściciel (od 1905 r.) Hermann Loevy urządził pierwszy dom towarowy w całości przeznaczony na cele handlowe. Kaufhaus zaprojektował Fritz Pfanschmidt. Konkurentem Loevy’ego był Rudolf Petersdorff, który w narożnikowej z ulicą Żydowską kamienicy przy Starym Rynku 100 uruchomił pierwszy dom handlowy. W kolejnych latach przejął kamienice pod numerami 99, 98 i 97 powiększając powierzchnię handlową.

Podczas działań wojennych większość tych kamienic zostało zniszczonych lub wypalonych. Ich fasady najczęściej różnią się od tych sprzed 1939 roku.

Fabryka firmy Hartwig&Kantorowicz

Budynek przy ul. Południowej (obecnie Grochowe Łaki 6) był trzecią siedzibą fabryki wódek i likierów. Zaprojektował ją Martin Sonnabbend. Od frontu stała trzypiętrowa kamienica na której zachowało się do dzisiaj nadproże z herbem firmy. Równolegle do kamienicy powstał budynek biurowy i spedycyjny. W głębi posesji wybudowano fabrykę, stajnię i wozownię. Budynek fabryki wykonano w nowoczesnej wtedy technice szkieletu żelbetowego. 5 listopada 1920 r. Franz Kantorowicz sprzedał swoją fabrykę i pozostałe nieruchomości Polskiemu Bankowi Przemysłowemu. Produkcja była nadal kontynuowana w okresie międzywojennym, a także po przejęciu fabryki przez władze okupacyjne. Po wojnie fabrykę znacjonalizowano. Działała do 1968 r. Obecnie kamienica w podwórzu posesji jest siedzibą Sądu Rejonowego w Poznaniu.

Willa Adolfa Landsberga

Budynek przy ul. Fredry 8. – Willa znanego żydowskiego adwokata Alfreda Landsberga zaprojektowana w 1911 r. przez Hansa Uhla. Nadał jej formę klasycyzującą. Obecnie mieści się w niej Wydawnictwo Poznańskie.

Bibliografia:

  • Bergman E., Jagielski J., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce. Katalog, Warszawa 1996.
  • Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001.
  • „Kronika Miasta Poznania”, Poznań 1992, nr 1–2.
  • „Kronika Miasta Poznania”, Poznań 2006, nr 3.
  • „Kronika Miasta Poznania”, Poznań 2009, nr 1.
  • Kronthal A., Poznań oczami Prusaka wzorowego. Przyczynki do historii zabytków oraz życia artystycznego i umysłowego Poznania, Poznań 2009.
  • Sztyma-Knasiecka T., Między tradycją a nowoczesnością. Żydzi poznańscy w XIX i XX wieku, Poznan 2006.
  • Witkowski R., Żydzi w Poznaniu, Poznań 2012.
Print