Na początku 1940 r. Niemcy utworzyli w Górze Kalwarii getto, zlokalizowane w rejonie ulic: Pijarskiej, Strażackiej, ks. Sajny i Piłsudskiego. Zamknięto w nim żydowskich mieszkańców Góry Kalwarii oraz przesiedleńców i uciekinierów z Aleksandrowa, Kalisza, Łodzi, Pabianic, Suwałk.

Po wydanym 21 stycznia 1941 r. przez urzędnika starostwa powiatowego w Grójcu Ernsta Mauera „Zarządzeniu o przesiedleniu”, do Góry Kalwarii dodatkowo napłynęli Żydzi z okolicznych gmin wiejskich.

Getto było częściowo ogrodzone, Żydzi otrzymali zakaz przekraczania jego granic. Teren getta dozorowali funkcjonariusze policji granatowej oraz Żydowskiej Służby Porządkowej. Administrację gettem okupanci powierzyli, utworzonej 15.01.1940 r., podporządkowanej sobie Radzie Żydowskiej. Na jej czele stał M. K. Skrzypek. Ocalony z Zagłady Henryk (właśc. Awrum) Prajs w relacji przesłanej po wojnie do Żydowskiego Instytutu Historycznego tak opisał warunki w getcie: „Żydzi musieli osiedlić się na dwóch ulicach (....). Sytuacja stała się jeszcze gorsza. Ludzie zaczęli chorować z głodu. Tyfus zaczął wchodzić do żydowskich mieszkań. Żydzi zaczęli umierać z głodu, zimna, chorób”[1.1]. Ogromnym problemem był brak odpowiedniej liczby pomieszczeń, z konieczności jeden pokój zamieszkiwało do 10 osób. Anonimowy autor znajdującej się w Archiwum Ringelbluma relacji donosił: „Potrzeby Żydów z Góry Kalwarii były ogromne. Zaraz zaczęto kontaktować się z Warszawą, z Jointem, i otrzymano w lutym 1940 roku pierwsze 3000 zł. Przystępują Żydzi natychmiast do utworzenia kuchni. (...) Wkrótce kuchnia jest gotowa i dziennie wydaje do 1200 obiadów po 10 gr za obiad, dla ubogich za darmo. Kuchnia pracowała do czerwca”[1.2].

Niemcy wykorzystywali ludność żydowską do prac przymusowych. Każda osoba musiała pracować nie mniej niż 2–3 razy w tygodniu. Jeszcze w styczniu 1940 r. wszystkim Żydom z Góry Kalwarii władze okupacyjne nadał numery, które musiały być umieszczone na opaskach. Na podstawie tej numeracji Judenrat przydzielał ludzi do pracy[1.3].

Likwidacja getta w Górze Kalwarii rozpoczęła się 25 lutego 1941 roku. Niemcy nakazali wszystkim Żydom opuszczenie domów i stawienie się na placu między kościołem a budynkiem magistratu. Niemiecki burmistrz ogłosił decyzję o wywózce wszystkich Żydów do Warszawy. Wysiedlonym pozwolono zabrać jedynie bagaż podręczny. Akcję przeprowadzano z pełną brutalnością. I. Lan pisał po latach: „Wiele kobiet i dzieci zastrzelono na tymże placu. Wiele dzieci mordercy zadeptali na śmierć własnymi butami”[1.4].

Około 1600 osób Niemcy wyprowadzili na stację kolejki w Górze Kalwarii, a następnie pociągami wywieźli do getta w Warszawie. Kilka dni później do stolicy przybył kolejny transport z Góry Kalwarii.

Żydzi z Góry Kalwarii podzielili los mieszkańców warszawskiego getta. Część z nich zmarła w wyniku głodu, wycieńczenia i chorób. I. Einchorn w sprawozdaniu Śmiertelność uchodźców w czerwcu r.b. [1941] w schronisku przy ul. Niskiej 20 Stawki 25 zanotował:„Jaskrawym przykładem i krańcowego wyczerpania i osłabienia służą przesiedleńcy z Góry Kalwarii, którzy w ilości 76 osób zostali około 30 maja r.b. skierowani do mnie z punktu Gęsia 6. Przybyli do mnie w tak beznadziejnym stanie, że od tamtego czasu 22 z nich zmarło w samym schronisku lub szpitalach. Teraz – 30% w ciągu 4 dni”[1.5]. Ci, którzy przetrwali gehennę getta, w latach 1942–1943 zostali zgładzeni w komorach gazowych obozu w Treblince.

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Relacje, sygn. 301/6488, Relacje A. Prajsa
  • [1.2] Cyt. za: Archiwum Ringelbluma, t. 6, Generalne Gubernatorstwo. Relacje i Dokumenty, red. A. Bańkowska, Warszawa 2012, s. 407.
  • [1.3] Archiwum Ringelbluma, t. 6, Generalne Gubernatorstwo. Relacje i Dokumenty, opr. A. Bańkowska, Warszawa 2012, s. 407.
  • [1.4] Lan I., Dos sztetele Ger, [w:] Megiles Ger, red. G. Sapożnikow, Buenos Aires 1975, s. 88 (z jid. tłum. M. Adamczyk-Grabowska).
  • [1.5] Cyt za: Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Archiwum Ringelbluma I/84.