Pierwsze osady na zboczach wileńskiej Góry Zamkowej powstały już w V w. n. e. W okresie rządów Mendoga (XIII w.) wzniesiono gród warowny. Mendog, przyjąwszy chrzest w 1251 r., nakazał zbudować w Wilnie pierwszą chrześcijańską świątynię. Jej pozostałości zachowały się do dziś w podziemiach obecnej katedry. Nazwa Wilno po raz pierwszy pojawiła się dopiero w 1323 r., za panowania wielkiego księcia Giedymina. Z inicjatywy Julianny, księżniczki twerskiej, żony jego syna i następcy Olgierda, powstała cerkiew i monaster św. Trójcy (1347 r.). W 1387 r. syn Olgierda, Władysław II Jagiełło, mąż polskiej królowej Jadwigi, dopełniając postanowień unii polsko-litewskiej z Krewa, nakazał zburzyć pogańską świątynię i wybudować na jej miejscu katedrę katolicką, zapoczątkowując tym samym chrystianizację Litwy. Stołeczny gród otrzymał wówczas prawa miejskie w wersji magdeburskiej. Od 1392 r. rzeczywiste rządy na Litwie i w Wilnie przejął wielki książę Witold, brat stryjeczny Jagiełły. To właśnie on osiedlił na przedmieściach Wilna Tatarów, Karaimów i Żydów.

Pod rządami syna Jagiełły — Kazimierza IV Jagiellończyka — Wilno stało się ważnym ośrodkiem administracyjnym i handlowym. Obradowały tutaj sejmy litewskie, co tydzień odbywał się targ. Następnie, na życzenie króla Aleksandra wzniesiono murowany zamek i arsenał. Powstały pierwsze cechy rzemieślnicze: złotników i krawców. Rozwijało się równiez życue religijne miasta. Żona Aleksandra — królowa Helena — założyła prawosławny monaster św. Ducha.

Złoty wiek Wilna przypadł na czasy panowania dwóch ostatnich Jagiellonów: Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Rozbudowana została wówczas infrastruktura miasta (mury obronne, most, szpitale, poczta). Pojawiły się pierwsze drukarnie. W tamtym okresie w sądownictwie i podczas spisywania aktów prawnych używano sześciu języków: polskiego, łacińskiego, ruskiego, hebrajskiego, niemieckiego i ormiańskiego. Połowę rajców miejskich wybierali katolicy, a połowę prawosławni. Wilno było także miastem wielu religii. Zamieszkiwali je przedstawiciele ośmiu wyznań: katolicy, prawosławni, luteranie, kalwini, unici, Żydzi, Karaimi i muzułmanie.

W 1570 r. jezuici założyli w Wilnie kolegium, któremu król Stefan Batory dziewięć lat później nadał za zgodą papieża prawa akademii (pierwszym rektorem był ks. Piotr Skarga). Wilno stało się centrum intelektualnym Litwy i krajów sąsiednich. Do miasta przybywali studenci ze Szwecji, Moskwy, Czech, Niemiec, Moskwy, a nawet z krajów tatarskich. Po wstąpieniu na tron Zygmunta III Wazy (1587 r.), w mieście rozgorzały walki religijne. Wileńscy wyznawcy prawosławia niechętnie przyjęli unię brzeską (1596 r.), która zakładała podporządkowanie się papieżowi. Przeciwnicy i zwolennicy unii zaczęli toczyć spór o cerkwie. Narastał także konflikt między katolikami i protestantami. Za panowania Władysława IV, w 1639 r. kalwini zostali oskarżeni o podziurawienie strzałami figury zdobiącej kościół Św. Michała. Podczas tumultu ich zbór, który stał naprzeciw kościoła, został doszczętnie zniszczony. Krwawe zamieszki powstrzymała dopiero piechota wojewodzińska. Sprawa trafiła pod sąd sejmowy, który uznał ewangelików za winnych całego zajścia. Skutkiem tego zbór został przeniesiony poza mury miasta, na ulicę Zawalną.

W pierwszych dekadach XVII w. Wilno dotknęły klęski żywiołowe. Pożar, który wybuchł w 1610 r. strawił m.in. zamek, katedrę, 17 kościołów, 3 zbory, akademię. W kolejnych dekadach miasto kilkakrotnie padło ofiarą epidemii. W latach 1655–1661 Wilno okupowały wojska moskiewskie, łupiąc je i mordując tysiące mieszkańców. Po wyzwoleniu stolicy przez hetmana Michała Paca zaczęła się stopniowa odbudowa. Wzniesiono wiele barokowych kościołów, które do dziś są wizytówką Wilna. Sam hetman, aby uczcić zwycięstwo, nakazał zbudować na Antokolu kościół p. w. św. św. Piotra i Pawła. Na początku XVIII w. Wilno padło ofiarą wojny szwedzko-rosyjskiej, która toczyła się głównie na terytorium Rzeczypospolitej. Kilkakrotnie okupowały je wojska cudzoziemskie, nakładając na mieszkańców wysokie kontrybucje. W 1705 r. w stolicy Litwy przebywał car Rosji Piotr I, który według legendy ochrzcił w cerkwi Piatnickiej swojego służącego Hannibala – dziadka Aleksandra Puszkina. Ledwo odbudowane miasto pogorzało trzykrotnie w latach 1737–1749.

Po kasacie zakonu Jezuitów akademia, przekształcona przez Komisję Edukacji Narodowej w Szkołę Główną Litewską, przeżywała okres ponownej świetności. Kwitło życie kulturalne, już w latach 60. XVIII w. pojawiły się pierwsze gazety, a w 1785 r. założono teatr. Podczas powstania kościuszkowskiego, 23 kwietnia 1794 r. w Wilnie wybuchła insurekcja na czele której stanął Jakub Jasiński; ogłoszono Akt Powstania Narodu Litewskiego. 12 sierpnia 1794 r., po krwawym oblężeniu, miasto zdobyli Rosjanie, rządzący nim odtąd (poza krótkim napoleońskim epizodem w 1812 r.) aż do I wojny  światowej. Zdobycz potwierdził III rozbiór Rzeczypospolitej dokonany rok później przez trzy mocarstwa zaborcze.

Panowanie carów nie było początkowo uciążliwe. W 1811 r. Wilno liczyło ok. 56 tys. mieszkańców, co czyniło je trzecim co do wielkości (po Moskwie i Petersburgu) miastem imperium. Rozkwit przeżywała uczelnia wileńska (od 1803 r. — polskojęzyczny Cesarski Uniwersytet Wileński). Car Aleksander okazał się dla Wilna łaskawy. Władze carskie nie przeszkadzały w rozwoju polskiej nauki i kultury w Wilnie. Uniwersytet nie stracił swojej rangi. Wykładali na nim bracia Śniadeccy, Joachim Lelewel, Euzebiusz Słowacki. Atmosferę intelektualną miasta tworzyli także studenci. Swoje pierwsze utwory wydawał Adam Mickiewicz. Powoli zaczynało rozwijać się litewskie życie kulturalne. Simonas Daukantas (pol. Szymon Dowkont) publikował książki i gazety w języku litewskim. W 1823 r. odbył się jednak proces studenckiego Towarzystwa Filomatów i Filaretów oskarżonych o działalność antyrosyjską.

Po powstaniu listopadowym, w 1831 r. rozpoczęła się wzmożona rusyfikacja ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zlikwidowano uniwersytet w Wilnie, a we wszystkich urzędach wprowadzono język rosyjski. Gdy styczniu 1863 r. wybuchło kolejne powstanie. do Wilna został przysłany gubernator Michał Murawjow, który miał za zadanie uśmierzyć zryw niepodległościowy. Nazwano go „Wieszatielem”, bowiem z jego rozkazu na placu Łukiskim w latach 1863–1864 dokonano kilkudziesięciu egzekucji. Murawjow opracował szczegółowy program „powrotu do rosyjskich (ruskich) korzeni”, który zakładał m.in.: prześladowania katolików (skonfiskowanie klasztorów i kościołów), krzewienie prawosławia, usunięcie polszczyzny z życia publicznego, rusyfikację urzędów, osadnictwo rosyjskie. Tą polityką władze rosyjskie kierowały się aż do 1904 roku.

Mimo trudności narzucanych przez zaborcę, Wilno rozwijało się gospodarczo. W 1860 r. przybył pierwszy pociąg. Uruchomiono połączenia kolejowe z Królewcem, Berlinem i Paryżem. Zbudowano gazownię, pierwsze fabryki. W 1893 r. zaczął kursować tramwaj konny, a sześć lat później założono kanalizację. Po wybuchu wojny z Japonią w styczniu 1904 r. władze rosyjskie postanowiły uspokoić nastroje w zachodnich guberniach. Car zezwolił m.in. na druk książek i gazet w języku litewskim i polskim.

W 1915 r. Wilno zostało zajęte przez wojska niemieckie. Władze okupacyjne, choć uczyniły niemiecki językiem urzędowym, pozwoliły na używanie polskiego, jidysz, litewskiego i białoruskiego w sferze publicznej. W 1917 r. w Wilnie żyło 140 tys. mieszkańców — 54% Polaków, 41% Żydów, 2% Litwinów. Pod koniec wojny pojawiły się plany utworzenia litewskiego państwa, które pełniłoby funkcje satelickie wobec Rzeszy. Za pozwoleniem Niemców Litwini utworzyli Tarybę, czyli Radę Narodową, która 16 lutego 1918 r. ogłosiła niepodległość Litwy. Na czele rządu stanął Antanas Smetona. Jednak w połowie grudnia 1918 r. powstał konkurencyjny, komunistyczny rząd litewski. Komuniści, ściśle współpracując z Leninem, proklamowali powstanie na Litwie republiki sowieckiej. Wkrótce Armia Czerwona zajęła miasto. Po kilku miesiącach, w kwietniu 1919 r., odbiły je polskie oddziały dowodzone przez Edwarda Rydza-Śmigłego. W połowie lipca 1920 r. bolszewicy idący na Warszawę ponownie zajęli Wilno, a w sierpniu oddali je Litwinom (reprezentowanym przez Smetonę). Rozgromiwszy bolszewików nad Niemnem, Piłsudski postanowił przyłączyć Wilno do Polski, nie chcąc jednak zrażać mocarstw zachodnich polecił gen. Lucjanowi Żeligowskiemu zainscenizować bunt. Na początku października trzy kolumny wojsk dowodzonych Żeligowskiego, które rzekomo wypowiedziały posłuszeństwo rządowi polskiemu, weszły do miasta. Ogłoszono powstanie tymczasowego tworu państwowego — Litwy Środkowej. W 1922 r. odbyły się wybory do Sejmu Wileńskiego (zbojkotowane przez Litwinów, Żydów i Białorusinów), który uchwalił przyłączenie Litwy Środkowej do Polski.

W II Rzeczypospolitej Wilno było miastem wojewódzkim, silnym ośrodkiem kulturalnym i naukowym. Od 1919 r. działał uniwersytet wileński, któremu nadano imię Stefana Batorego. Ponadto, powstała Akademia Sztuk Pięknych, konserwatorium muzyczne, a także Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. W 1927 r. uruchomiono Wileńską Rozgłośnię Radiową. Kwitło bogate życie literackie i muzyczne. W 1939 r. Wilno liczyło ok. 230 tys. mieszkańców — 66% Polaków, 28% Żydów, 2% Litwinów.

19 września 1939 r. Wilno zostało zajęte przez Armię Czerwoną i przyłączone początkowo do Białoruskiej SRR. Wkrótce Stalin — w zamian za rozmieszczenie sowieckich garnizonów wojskowych na terytorium litewskim  — oddał miasto Litwie. Jednak już kilka miesięcy później, w lipcu 1940 r. Litwa została ogłoszona Republiką Radziecką i zagarnięta przez ZSRR. Rozpoczął się okres terroru i deportacji tysięcy wilnian na Syberię, przerwany 25 czerwca 1941 r. wkroczeniem Niemców. Utworzono Litewski Komitet Miejski, który wydał zakaz używania języka polskiego w miejscach publicznych i nakaz nauki litewskiego. Odtąd zarządzenia władz miejskich podawano tylko w językach litewskim i niemieckim. Zlikwidowano polskie teatry. Z inicjatywy nowego biskupa Wilna przystąpiono do lituanizacji kościołów — biskup polecił odmawiać modlitwy wyłącznie po litewsku. Niemieccy okupanci rozpoczęli systematyczną grabież dóbr (bibliotek, muzeów i archiwów). Ludność żydowską, zamkniętą w getcie wymordowano w masowych egzekucjach w podwileńskich Ponarach. Stracono tam ponad 100 tys. ludzi (80% ofiar stanowili Żydzi, 20% – Polacy i jeńcy sowieccy).

Mieszkańcy Wilna podjęli czynną walkę z okupantem. Już w grudniu 1939 r. powstał wileński okręg Służby Zwycięstwu Polski, przekształconej następnie w Związek Walki Zbrojnej, a w lutym 1942 r. — w Armię Krajową. W lipcu 1944 r. formacje AK rozpoczęły na Wileńszczyźnie realizację Akcji „Burza” (Operacja „Ostra Brama”). Współdziałając z atakującą ze wschodu Armią Czerwoną zdobyły Wilno — 13 lipca 1944 r. biało-czerwona flaga zawisła na Górze Giedymina, lecz już cztery dni później oficerowie AK na czele z pułkownikiem Aleksandrem Krzyżanowskim zostali aresztowani przez NKWD. Żołnierzy AK rozbrojono, uwięziono, a później zesłano na Syberię. Zgodnie z układem między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej od lutego 1945 r. do listopada 1946 r. miasto opuściło 90 tys. wilnian, głównie Polaków, ale także Żydów, Tatarów i Karaimów. Na ich miejsce przybyli nowi mieszkańcy: Litwini i Rosjanie.

W lutym 1990 r. odbyły się wybory do Rady Najwyższej Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w których zwyciężył niepodległościowy ruch Sajudis — nowi posłowie ogłosili niepodległość Litwy, czemu sprzeciwiły się centralne władze ZSRR z prezydentem Gorbaczowem; zażądano anulowania Aktu Niepodległości. W styczniu 1991 r. oddziały Armii Czerwonej zajęły w Wilnie gmach Ministerstwa Obrony Narodowej oraz Dom Prasy. Tłumy wilnian zaczęły gromadzić się w celu obrony budynku Rady Najwyższej oraz wieży nadawczej telewizji. 13 stycznia 1991 r. czołgi ruszyły na zgromadzonych ludzi. Czternaście osób zginęło przed wejściem do wieży telewizyjnej. Gorbaczow nie zdecydował się na dalszą interwencję wojskową. W sierpniu 1991 r. rozpadł się Związek Sowiecki i Wilno stało się stolicą niepodległej Litwy.

W 2013 r. w Wilnie żyło ponad 520 tys. mieszkańców — 63% Litwinów, 17 % Polaków, 12% Rosjan.

Bibiografia:

  • Aleksandravičius E., Kulakauskas A., Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku, Kraków 2003.
  • Kiaupa Z., Kiaupiene J., Rachuba A., Historia Litwy: dwugłos polsko-litewski, Warszawa 2009.
  • Korab-Żebrzyk R., Operacja wileńska AK. Epilog. Warszawa 1986.
  • Lewandowska S., Życie codzienne Wilna w latach II wojny światowej, Warszawa 1997.
  • Łossowski P., Litwa, Warszawa 2001.
  • Srebrakowski A., Polacy w Litewskiej SRR 1944–1989, Toruń 2000.
  • Venclova T., Wilno. Przewodnik, Vilnius 2006.
  • Wyszczelski L., Wilno 1919–1920, Warszawa 2008.
Print