Początki osady, która dała zaczątek dzisiejszemu miastu, datowane są na XII wiek. Związane były prawdopodobnie z wydobyciem na terenie dzisiejszego Chrzanowa rud żelaza i ołowiu. Co do dokładnej początkowej lokalizacji miasta, źródła nie są jednak zgodne.

Pierwszy raz nazwa Chrzanów wzmiankowana jest w 1179 r., jako siedziba kasztelanii usytuowanej na terenie współczesnej dzielnicy Kościelec. Kasztelania ta została odstąpiona przez księcia Kazimierza II Sprawiedliwego księciu raciborskiemu Mieszkowi Plątonogiemu razem z sąsiednimi kasztelaniami, oświęcimską i bytomską. W XIII w. Chrzanów wciąż był w posiadaniu potomków Mieszka, książąt opolskich – Kazimierza, a później Mieszka II Otyłego. Wtedy też miasto znalazło się na drodze hord tatarskich. Wedle lokalnej tradycji wraz z Tatarami przybyli pasterze bydła, zwani „cabanami”. Społeczność ta z czasem przeszła na osiadły tryb życia i zasymilowała się z Polakami. Tradycja zachowała się jednak aż do dzisiaj. Od „cabanów” wywodzi się kilka miejscowych rodzin o długiej tradycji (Baliś, Bytomski, Dulowski, Oczkowski, Palka), istnieje też potrawa regionalna „ziemniaki po cabańsku” (choć, jak wiadomo, ziemniaki trafiły do Polski znacznie później).

Od XIII w. istniał w Lipowcu pod Chrzanowem pograniczny zamek, który był własnością biskupów krakowskich, m. in. Jana Muskaty, Wojciecha Jastrzębca, Zbigniewa Oleśnickiego[1.1]. Zamek pełnił funkcje obronne, jako warownia graniczna, ale także od XV w. – funkcje więzienne.

Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła w XIV wieku. Wydaje się jednak, że już wcześniej musiała istnieć osada o charakterze miejskim. W okresie lokacji zbudowany został czworoboczny rynek z ulicami wybiegającymi z naroży[1.2].

Chrzanów pozostał miastem prywatnym aż do XX wieku. Jego pierwszym właścicielem był Piotr Ligęza herbu Półkozic, który dbał o rozwój handlu, możliwego dzięki strategicznemu usytuowaniu Chrzanowa na szlaku komunikacyjnym pomiędzy Oświęcimiem a Czechami i Wrocławiem. Pod rządami Ligęzów odbywał się cotygodniowy targ w sobotę, a raz do roku, w dniu św. Mikołaja, patrona chrzanowskiego kościoła – trwający osiem dni jarmark. Od 1581 r. urządzano oprócz niego jeszcze cztery inne jarmarki (na św. Grzegorza, Jacka, Filipa i Jakuba oraz później na św. Franciszka). Kolejny z Ligęzów, Mikołaj, ufundował szpital dla ubogich.

Oprócz handlu i wydobycia rud mieszkańcy miasta zajmowali się rzemiosłem. Byli tkaczami, rzeźnikami, szewcami, krawcami i kowalami, pracującymi dla potrzeb mieszkańców swego miasta. Charakter Chrzanowa związany był jednak nie tylko z potrzebami miejscowych, ale i sytuacją na terenie całego Królestwa Polskiego, która przez długie wieki sprzyjała rozwojowi ośrodków miejskich. W tym czasie Chrzanów miał charakter otwarty, nie był otoczony murami, a większość zabudowań – oprócz kościoła św. Mikołaja – był drewniana. Przy kościele istniała prawdopodobnie szkoła parafialna, a na pewno od XV w. również szpital dla ubogich, na którego utrzymanie łożyli mieszczanie i właściciel miasta. Już od końca XVI w. do Chrzanowa zaczęła napływać ludność żydowska[1.1.1]. Pogorszenie sytuacji miasta nastąpiło dopiero w XVII w., w okresie wojen, w których co prawda bezpośrednio nie uczestniczyło, ale których skutki odczuło, a także z powodu pożarów i epidemii. W 1616 r. zatwierdzono statut cechu tkackiego.

Gdy w 1640 r. Anna Ligęza sprzedała Chrzanów kasztelanowi bieckiemu Andrzejowi Samuelowi Dębińskiemu, rozpoczął się mniej stabilny okres. Kolejnymi właścicielami zostali Grudzińscy (w latach 1654–1688), później Stadniccy. W latach potopu szwedzkiego miasto mocno podupadło na skutek spustoszeń wojennych. W 1657 r. Szwedzi spalili zamek w Lipowcu.

W 1740 r. miasto trafiło w ręce Józefa Ossolińskiego, jako posag dla jego żony Teresy Stadnickiej. Ossoliński powołał w 1763 r. specjalną komisję „dla zbadania stanu i obmyślenia ratunku dla miasta”. Dokonano lustracji domów, placów i ogrodów, wydano zarządzenia sanitarne. Przyznano ulgi dla nabywców pustych placów i domów. Uregulowano sytuację Żydów (gmina od 1745, cmentarz od 1759, synagoga od 1786 r.). Ossoliński ufundował nowy budynek szkolny, uzyskał też od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej na kolejny jarmark. Wskutek tych wysiłków miasto zaczęło wydobywać się z marazmu.

W 1795 r. wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej Chrzanów dostał się pod panowanie austriackie. W latach 1804–1822 właścicielem miasta był Albert Kazimierz, książę saski i cieszyński, który nabył miasto drogą licytacji. Nie sprawował on jednak władzy nad miastem, którą powierzał generalnym pełnomocnikom – prefektom. Po jego śmierci majątek trafił w ręce arcyksięcia Karola Ludwika Habsburga, ale po zamianie na dobra leżące bliżej Żywca, właścicielami Chrzanowa w 1822 r. zostali Mieroszewscy. Za rządów Jana Mieroszewskiego w Chrzanowie zostały otwarte dwie klasy Szkoły Wydziałowej jako filie krakowskiego Liceum św. Anny[1.3].

W okresie zaborów Chrzanów należał najpierw do dystryktu olkuskiego Galicji, następnie do Księstwa Warszawskiego, Rzeczypospolitej Krakowskiej i od 1846 r. – ponownie do Galicji. Aż do pierwszej wojny światowej leżał właściwie na styku Galicji, Prus i Królestwa Polskiego. Chrzanowianie uczestniczyli w kolejnych powstaniach narodowych. Za udział w insurekcji i materialne wsparcie dziękował im naczelnik Tadeusz Kościuszko. Byli w legionach Jana Henryka Dąbrowskiego, w powstaniach listopadowym i krakowskim (1846 r.), licznie uczestniczyli w powstaniu styczniowym. Mężem zaufania Komitetu Narodowego w Chrzanowie był wówczas Jan Oczkowski, późniejszy burmistrz. Pogrzeb Elji Marchettiego, adiutanta Francesca Nulla, śmiertelnie rannego w bitwie pod Krzykawką, pochowanego na chrzanowskim cmentarzu, stał się wielką manifestacją patriotyczną.

Pomimo zawirowań dziejowych XIX wiek okazał się dla miasta okresem niezwykle pomyślnym. W 1838 r. powstał Plan upiększenia miasta, w 1847 r. uruchomiono linię kolejową, w 1854 r. Chrzanów został siedzibą powiatu, a w 1866 r. powstała sieć wodociągowa. Zwłaszcza II połowa XIX w. stanowiła okres koniunktury. Ze względu na swoje położenie oraz złoża rud i węgla kamiennego Chrzanów stał się jednym z głównych ośrodków Zagłębia Krakowskiego. W 1852 r. uruchomiono nowoczesną jak na owe czasy, jedną z pierwszych na terenie całych ziem polskich głębinową kopalnię rud cynkowo-ołowiowych „Matylda”.

W 1856 r. miasto zostało wykupione przez spółkę kupców z Wrocławia: Loewenfelda, Silbergleita i Kuźnickiego. Wkrótce właścicielem został jeden z nich – Emanuel Loewenfeld. Jego spadkobiercy pozostali włodarzami miasta aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Jedną z pamiątek po szczególnie zasłużonym dla Chrzanowa synu Emanuela, Henryku, jest nazwa dzisiejszej Alei Henryka – jednej z najbardziej reprezentacyjnych i strategicznych ulic miasta, wytyczonej na początku XX wieku. Drugi z synów Emanuela i jego żony Róży z Ascherów, Adolf był profesorem chrzanowskiego gimnazjum oraz prezesem miejscowego chóru „Żaby”.

W 1909 r. w Chrzanowie zainaugurowało swą działalność Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. W 1911 r. rozpoczęło swoją misję edukacyjną I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica, wówczas jako Państwowe Gimnazjum im. Stanisława Staszica. W czasie I wojny światowej w Legionach Józefa Piłsudskiego służyło 538 mieszkańców miasta i okolic.

W 1918 r. Chrzanów powrócił w granice odrodzonej Rzeczypospolitej. 22 maja 1919 r. rozpoczęła swoje istnienie wielka państwowa Fabryka Lokomotyw w Polsce S. A., zatwierdzona przez Ministra Przemysłu i Handlu i Ministra Skarbu; rok później zmieniła nazwę na Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce S. A. Zakłady w Chrzanowie. Był to słynny Fablok – znakomity producent parowozów dla Polskich Kolei Państwowych oraz przeznaczonych na eksport (Bułgaria, Łotwa, Maroko, Związek Radziecki). W 1937 r. na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu złoty medal otrzymała lokomotywa Pm36 przeznaczona do prowadzenia pociągów pospiesznych o masie 300 ton z prędkością 140 km/godz., poza wyśmienitymi osiągami technicznymi zachwycająca także opływową otuliną aerodynamiczną[1.4]. Innym ważnym zakładem działającym od 1926 r. był producent ceramicznych materiałów ogniotrwałych „Stella”. Oprócz tego działało jeszcze 380 mniejszych zakładów i 400 firm handlowych. Na przełomie lat 20. i 30. XX w. Chrzanów wzbogacił się o ośrodek zdrowia, nowe gimnazjum, Szpital Powiatowy. Podjęto także budowę przedszkola.

W listopadzie 1939 r. Chrzanów został włączony razem z Górnym Śląskiem do III Rzeszy jako „rdzennie niemieckie miasto”.  W 1941 r. zmieniono jego nazwę zmieniono na „Krenau”. Fablok został przyłączony do zjednoczenia niemieckich fabryk lokomotyw Deutsche Lokomotiv–Vereinigung. W 1941 r. Niemcy utworzyli w Chrzanowie getto, które w 1943 r. zlikwidowali, wywożąc Żydów do pobliskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz[1.5].

24 stycznia 1945 r. miasto zajęły oddziały Armii Czerwonej. Już 30 stycznia prace zaczął nowy Zarząd Miejski. Pierwszym burmistrzem miasta został Paweł Szarek. Komunistyczne władze zorganizowały terenowe filie władz partyjnych. W lutym 1945 r. wznowiono pracę fabryki lokomotyw. W drugiej połowie lat 40. XX w. utworzono Powiatową Bibliotekę Publiczną oraz dom kultury, który ulokowano w odbudowanym budynku przy al. Henryka 24. W związku z działalnością domu kultury udało się odrodzić amatorski ruch teatralny oraz reaktywować chór „Żaby”, który przetrwał do dziś. W okresie PRL-u doszło do zmian nazw reprezentacyjnych ulic. Aleję Henryka zmieniono na Aleję Lenina, a chrzanowski rynek – na Plac Marksa.

Po wojnie Chrzanów był siedzibą powiatu województwa krakowskiego, obejmującego Jaworzno, Trzebinię, Krzeszowice, Chełmek, Jeleń i Libiąż. W 1975 r. zniesiono powiaty, a Chrzanów znalazł się w województwie katowickim, wraz z Trzebinią, Libiążem, Jaworznem i Jeleniem. Jednakże inne miejscowości byłego powiatu chrzanowskiego – Krzeszowice i Alwernia włączono do województwa krakowskiego, a Chełmek do województwa bielskiego. Okres PRL przyniósł dalszą urbanizację. Powstały osiedla: Stella (1949–1955), Północ (1961–1973), Młodości (1976–1989) oraz inne. Wedle socjalistycznych planistów liczba mieszkańców miała osiągnąć nawet 80 tysięcy (dwa razy więcej niż obecnie).

W 1948 r. Mieczysław Mazaraki, chrzanowianin, absolwent botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz profesor gimnazjum i liceum w Chrzanowie, podjął inicjatywę utworzenia muzeum miejskiego, na którego siedzibę obrał dawny lamus dworski z końca XVI w., zachowany przy ul. Mickiewicza 13. W 1950 r. Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego powołała Komitet Organizacyjny Muzeum Ziemi Chrzanowskiej, właśnie z Mieczysławem Mazarakim oraz Janem Pęckowskim na czele. Otwarcie muzeum nastąpiło w 1960 r. a w 1968 r. objęto muzealną kuratelą ruiny średniowiecznego zamku w Lipowcu. W ten sposób powstał oddział zamiejscowy Muzeum, w którego skład wszedł zamek, a później także powstający w jego pobliżu Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiezłowie.

W 1959 r. rozpoczęto budowę nowego budynku dla Domu Kultury, którą zakończono w 1971 roku. W 1973 r. powstała również hala widowiskowo-sportowa, dlatego dawny Dom Kultury został przekształcony w Miejski Ośrodek Kultury Sportu i Rekreacji. W 1989 r. również biblioteka miejska została przeniesiona do własnego lokalu przy al. Henryka.

W 1999 r. Chrzanów trafił do województwa małopolskiego, i został znów pozostał siedzibą powiatu. W jego skład wciąż wchodzą także miasta Trzebinia i Libiąż, gmina miejsko-wiejska Alwernia oraz gmina wiejska Babice. Nie przyłączono natomiast Krzeszowic i Chełmka[1.6].

Nota bibliograficzna

  • Chrzanów. Studia z dziejów miasta, Chrzanów 1999.
  • Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004.
  • Mazaraki M., Zarys rozwoju i dziejów miasta Chrzanowa[Chrzanów] 1964.
  • Pęckowski J., Chrzanów. Miasto powiatowe w województwie krakowskiem. Monografja, [Chrzanów] 1934.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 17.
  • [1.2] Zabytki na trasach turystycznych Województwa Krakowskiego, red. J. Smólski, Kraków 1975, s. 9.
  • [1.1.1] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 17.
  • [1.3] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 21.
  • [1.4] Kalendarium, Pierwsza Fabryka Lokomtyw w Polsce "FABLOK" Spółka Akcyjna [online] https://www.fablok.com.pl/index.php?l=pl&c=2&id=354 [dostep: 09.01.2020].
  • [1.5] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 27.
  • [1.6] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004.