Przypuszcza się, iż Tyszowce powstały w miejscu jednego z grodów czerwieńskich zniszczonych w drugiej połowie XIII stulecia. W granicach państwa polskiego znalazły się w 1341 r., w czasach panowania Kazimierza III Wielkiego. W 1388 r. wraz ziemia bełską zostały nadane przez Władysława II Jagiełłę w lenno książętom mazowieckich. Po wygaśnięciu tej linii Piastów w 1462 r. wróciły do Korony.

Prawdopodobnie w 1419 r., książę mazowiecki i bełski Ziemowit IV w miejscu osady lokował miasto na prawie magdeburskim. Przywilej lokacyjny został potwierdzony w 1453 r. przez księcia Władysława I, po tym jako miasto zostało zniszczone przez Tatarów. W 1424 r. wzniesiono kościół, przy którym erygowano parafię. Po inkorporacji do Korony Tyszowce otrzymały status miasta królewskiego. Dobrobytowi ośrodka sprzyjało korzystne położone przy szlaku handlowym prowadzącym ze Lwowa w kierunku Lublina, Poznania i Wrocławia.

Po zniszczeniach poczynionych w 1500 r. przez Tatarów, król Aleksander Jagiellończyk zwolnił Tyszowce na okres 10 lat od wszelkich podatków. W tym okresie w mieście istniały następujące cechy: kuśnierski, kowalski, tkacki, sitarski oraz ciesielski. W XVI i XVII stuleciu, mimo częstych pożarów Tyszowce rozwijały się pod względem ekonomicznym i demograficznym. Dochody miastu (z cła mostowego i grobelnego) przynosił handel wołami, które sprowadzono z Ukrainy, poprzez Tyszowce na Śląsk. Organizowano cztery jarmarki w roku i cotygodniowe targi. Miasto w tym okresie zasłynęło z wyrobu sięgających powyżej kolan butów nazywanych „tyszowiakami”. Od 1565 r., na mocy pozwolenia wydanego przez króla Zygmunta II Augusta, w Tyszowcach zaczęli osiedlać się Żydzi.

W 1630 r. Tyszowce liczyły ponad 1400 mieszkańców, a 20 lat później, po najeździe kozaków Chmielnickiego — zaledwie 400. 29 grudnia 1655 r. zawiązano tu konfederację tyszowiecką u boku króla Jana II Kazimierza, która zapoczątkowała zdecydowaną walkę ze najeźdźcą szwedzkim w całej Rzeczypospolitej.

W ciągu XVIII w. miasto odbudowało się — w 1762 r. liczyło 1800 mieszkańców. W 1768 r. Tyszowce przeszły w ręce prywatne, stając się własnością kasztelana inflanckiego Jana Miera. W kolejnych latach dobra tyszowieckie wielokrotnie przechodziły z rąk do rąk, aż w 1818 r. kupił je Jan Nepomucen Głogowski; w rękach Głogowskich pozostały aż do 1944 roku.

W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski Tyszowce znalazły się w zaborze austriackim (Galicja), w 1809 roku — w Księstwie Warszawskim (departament lubelski), a w 1815 r. — w Królestwie Polskim (województwo, a następnie gubernia lubelska). 18 maja 1863 r. w okolicach miasta rozegrały się trzy większe potyczki pomiędzy powstańcami styczniowymi a Rosjanami.

W 1869 r. Tyszowce utraciły prawa miejskie i zostały przekształcone w osadę będącą siedzibą gminy. Nie zahamowało to rozwoju demograficznego: w 1910 r. liczyły już 7,6 tys. mieszkańców. W odrodzonej Polsce (województwo lubelskie) pozostawały miejscowością zamieszkałą przez ludność zróżnicowaną pod względem wyznaniowym i etnicznym. Obok Polaków będących członkami kościoła rzymskokatolickiego, mieszkali tu prawosławni Ukraińcy i znaczna społeczność Żydów (ponad 40%).

17 września 1939 r. do osady wkroczył Wehrmacht, który jednak 24 września 1939 r. wycofał się, ustępując miejsca Armii Czerwonej. Wskutek dalszych uzgodnień pomiędzy okupantami, z kolei 8 października 1939 r. Armia Czerwona wycofała się, oddając Tyszowce ponownie w ręce niemieckie. Niemcy utworzyli w osadzie obóz pracy dla ok. 600 więźniów oraz getto dla ponad 2 tys. Żydów, zgładzonych następnie w obozie w Bełżcu w 1942 roku. W wyniku II wojny światowej zniszczeniu uległo 60% zabudowy osady.

Po II wojnie światowej Tyszowce pozostały siedzibą gminy w województwie lubelskim (w okresie 1975–1998 — w województwie zamojskim). W 2000 r. odzyskały prawa miejskie.

Nota bibliograficzna

  • Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.
  • Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005.
  • Mydlak M., Zarys dziejów miasta i osady, [w:] Liceum Ogólnokształcące w Tyszowcach 1944–2005, Tyszowce 1994.

 

Print