Miasto było jednym z najważniejszych żydowskich ośrodków handlowych i centrum żydowskich interesów kredytowych[1.1].

Do najsłynniejszych kupców należał Jakub Tłósty, największy[1.2] kupiec ówczesnej Polski (XVI w). Wsławił się handlem z Turcją, do której dostarczał towary wspólnie z dostawcą dworu królewskiego, Żydem poznańskim, Chaimem Samuelowiczem. Inny sławny kupiec to Gaspar da Gama biorący udział w ekspedycjach do Indii. Kupców z Poznania spotykamy w tym czasie na targach w Hamburgu, Frankfurcie nad Menem, Lipsku, Florencji, Wenecji, Gdańsku z takim towarami jak: futra, skóry, woły, konie, wosk.

W pinkasach gminy poznańskiej z I połowy XVII w. znajdujemy informacje o handlu ze Szkotami. W okresie tym istniała w Poznaniu warstwa żydowskich pośredników (baryszników) pośredniczących w handlu pieniężnym. Trudnili się m.in. handlem mamranami (rodzaj wekslu, papieru dłużnego). W II połowie XVII w. Żydzi z Poznania, Kalisza i Leszna stanowili aż 79% Żydów polskich biorących udział w targach lipskich.

W XVIII w., do pierwszego rozbioru, pogorszyły się w Poznaniu warunki prowadzenia działalności handlowej w wyniku akcji prowadzonej przeciw kupiectwu żydowskiemu. W 1779 r. zabroniono Żydom w Poznaniu nabywać nowe place i domy, handlu drzewem i handlu obwoźnego. Pomimo restrykcji, ich pozycja nadal pozostawała mocna. W 1793 r. na 380 kupców było 307 Żydów[1.3], co stanowiło 81% ogółu. Były to lata w których poznańscy Żydzi zainicjowali przemysł chałupniczy w branży odzieżowej. W 1797 r. na 1930 poznańskich Żydów żyjących z rzemiosła aż 1342 pracowało w branży odzieżowej.      

W drugiej połowie XIX w. obserwujemy w Poznaniu dynamiczny wzrost działalności handlowej i bankierskiej. Procesowi temu towarzyszył odpływ z rzemiosła do handlu i wolnych zawodów. Na polu bankowości zasłynął Adolf Salomonsohn (1831–1919), pionier techniki emisyjnej. Prezesami Izby Handlowej w Poznaniu byli Bernard Jaffe (w latach 80.) i Michael Herz (od 1894 r. do 1914 r.)[1.4]

Pod koniec XIX w. zaczęto w Poznaniu zakładać domy towarowe. Pierwszy z nich otwarto 18 kwietnia 1896 roku. Należał do berlińskiej firmy Gustav Eisenstaedt i Sp., której akcjonariuszami byli kupcy żydowscy. Mieścił się w kamienicy przy ulicy Nowej 1 (obecnie Paderewskiego). Pomieszczenia handlowe zajmowały parter budynku.

Wkrótce założno dom towarowy firmy J. Levi i Sp. na narożniku ulic Fryderykowskiej (dzisiaj 23 Lutego) i Zamkowej. Kolejne domy to firmy Tausk & Vogelsdorf przy ulicy Kramarskiej 20 oraz dom J. Koheima przy ul. Zamkowej 1. W listopadzie 1987 r. firma Gebrüder Barasch z Wrocławia wydzierżawiła od Philippa Loevy’ego kamienicę na Starym Rynku 63. Po pracach adaptacyjnych otwarto w niej 15.03.1898 r. pierwszy żydowski dom towarowy w całości przeznaczony na działalność handlową. Pracowało w nim 125 ekspedientek, dla których, by miały gdzie spędzać urlopy, bracia Barasch zbudowali dom wypoczynkowy Herischdorf koło Jeleniej Góry[1.5].

Słynna w Poznaniu firma Michaels&Kantorowicz 6.10.1900 r. otworzyła dom towarowy przy pl. Wilhelmowskim 6 (obecnie pl. Wolności). Okazały, nowo wybudowany budynek według projektu Teodora Jaretzkiego, miał cztery piętra. Sprzedawano towary na parterze i pierwszym piętrze (ok. 1200 m kw. powierzchni handlowej). Obiekt wyposażono w windy, zakupów dokonywano w 14 działach obsługiwanych przez 50 ekspedientek.

W pierwszych latach XX w. powstały kolejne domy towarowe, najczęściej przy Starym Rynku. Do najważniejszych należały: dom Hermanna Loevy’ego stojący na Starym Rynku 87/88 i dom konfekcyjny Rudolfa Petersdorffa otwarty 30.09.1901 r. na narożniku Starego Rynku 100 i ul. Żydowskiej. W okresie 7 najbliższych lat Petersdorff wykupił 3 sąsiednie kamieniczki  powiększając swój dom konfekcyjny (11 witryn sklepowych). O jego wielkości świadczy zatrudnienie 225 krawców. Ogólna liczba pracowników w 1908 r. wynosiła 400 osób[1.6].

Do najważniejszych fabryk żydowskich przełomu XIX i XX w. należała Fabryka Nawozów Sztucznych Moritza Milcha, położona przy szosie Berlińskiej (obecnie ul. Dąbrowskiego). Po 23 latach działalności fabrykę przejęło Towarzystwo Akcyjne, którego dyrektorem został Nazary Kantorowicz[1.7]. Kapitał zakładowy spółki wynosił 2 mln 800 tys. marek.

Słynną poznańską firmą była też Fabryka Wódek i Likierów Hartwig Kantorowicz, o międzynarodowym rozgłosie, założona w 1823 roku. Początkowo mieściła się na Starym Rynku 10, później przy Wronieckiej 4, a następnie przy Masztalarskiej 6. Kantorowicz kupił stojący tam dom, w którego podwórzu wybudował dwupiętrowy budynek fabryczny. Firma rozwijała się tak dynamicznie (eksport m.in. do Chin, Japonii, Argentyny), że przeniesiono ją do nowych budynków przy ulicy Południowej 6 (obecnie Grochowe Łąki)[1.8].

Pierwsza i największa w Poznaniu destylarnia spirytusu należała do żydowskich przedsiębiorców Tobiasa i Arnolda Friedmannów. Najnowsza Parowa Fabryka Destylowanego Spirytusu, założona 26.11.1867 r., położona była w podwórzu posesji przy ul. Szerokiej (obecnie Wielkiej). Wyróżniała się 53. metrową wieżą z kominem. Produkowany spirytus był 26 razy rektyfikowany i 11 razy destylowany[1.9]. Kolejną fabryką produkującą spirytus była założona 6.06.1869 r. Parowa Fabryka Spirytusu przy ul. Małe Garbary 2[1.10]. Po 6 latach firma przeszła na własność żydowskiej spółki Poznańskie Spirytusowe Towarzystwo Akcyjne. Jednym z jej dyrektorów był Isidor Stern. Fabryka położona była między kościołem św. Wojciecha a dworcem kolejowym Tama Garbarska.

Fabryka Cholewek Adolfa Bromberga powstała w 1882 r. i była jedyną w całej prowincji poznańskiej. Początkowo mieściła się w oficynie przy ul. Wodnej. Ostateczną jej lokalizacją stała się frontowa kamienica przy ul. Małe Garbary 8. W tej samej branży działała duża Fabryka Obuwia wzniesiona w 1899 r. przez Herrnstadta (fabrykanta obuwia) i braci Rosenbergów przy ulicy Szyperskiej. Czynna była do 1910 roku.

W 1889 r. przy ul. Wielkie Garbary 25 Isidor Mannheim założył Fabrykę Obróbki Drewna i Żaluzji. Do popularnej w Poznaniu firmy S. Kronthal&Söhne należały dwa przedsiębiorstwa: Fabryka Mebli i Parkietów i Stolarnia Parowa (przy ul. Św. Marcin 64) i Fabryka Mebli i Krzeseł w Rawiczu (w tej ostatniej pracowało 250 więźniów z zakładu karnego)[1.11].

Dynamiczny rozwój żydowskich firm zaowocował podatkami wnoszonymi do kasy miasta. Z danych z 1908 r. wynika, iż Żydzi, stanowiący wtedy zaledwie 4,21% ogółu mieszkańców Poznania, mieli udział „w ogólnej sytuacji podatkowej miasta” na poziomie 24,02%[1.12].

Po 1918 r. wiele żydowskich domów towarowych i firm handlowych zostało odkupionych i przejętych przez polskich kupców, przemysłowców i banki. Trwały antyżydowskie akcje bojkotowe. Pomimo trudności, poznańscy Żydzi nadal prowadzili mniejsze firmy hurtowe, sklepiki branżowe, kuchnie domowe. Byli wśród nich: Joseph Jolowicz, Jacob Zadek, Otto Berlowitz, M. Zadek jr. i wielu innych. Czynna i popularna wśród poznańskich Żydów była kawiarnia Hirschlika przy ul. Pocztowej 33 (obecnie 23 Lutego). Budynek wraz z cukiernią został zniszczony w trakcie walk o wyzwoelnie Poznania w 1945 roku. Większość sklepów w okresie międzywojennym położna była na Starym Rynku i okolicznych ulicach.  

Bibliografia:

  • Dohnalowa T., Kupcy żydowscy w Poznaniu w okresie zaboru pruskiego, [w] Żydzi w wielkopolsce na przestrzeni dziejów, red. J. Topolski, K. Modelski, Poznań 1995.
  • Jaworski K., „Swój do swego”. Studium o kształtowaniu się zmysłu gospodarności Wielkopolan 18711914, Poznań 1998, ss. 166–167.
  • Karolczak W., Domy towarowe w dawnym Poznaniu (do 1939 roku), informator wystawy w Muzeum Historii Miasta Poznania, Poznań 1995.
  • Karolczak W., Słynne żydowskie domy towarowe i fabryki, „Kronika Miasta Poznania” 2009, nr 1, s. 48–50.
  • Łuczak Cz., Przemysł Wielkopolski w latach 18711914, Poznań 1960.
  • Łuczak Cz., Życie gospodarczo-społeczne w Poznaniu 18151914, Poznań 1965.
  • Skuratowicz J., Domy towarowe w Poznaniu na przełomie XIX i XX  wieku, „Kronika Miasta Poznania” 1991, nr 1–2.
  • Skuratowicz J., W kręgu Kantorowiczów, Jaretzkich i Samterów, „Kronika Miasta Poznania” 1996, nr 4.
  • Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937.
  • Sombart W., Żydzi i życie gospodarcze, Warszawa 1913.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 22.
  • [1.2] Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 31.
  • [1.3] Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 307.
  • [1.4] Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, ss. 549–550.
  • [1.5] Karolczak W., Słynne żydowskie domy towarowe i fabryki, „Kronika Miasta Poznania” 2009, nr 1, ss. 48–50.
  • [1.6] Jaworski K., „Swój do swego”. Studium o kształtowaniu się zmysłu gospodarności Wielkopolan 18711914, Poznań 1998, ss. 166–167.
  • [1.7] Karolczak W., Słynne żydowskie domy towarowe i fabryki, „Kronika Miasta Poznania” 2009, nr 1, s. 55.
  • [1.8] Łuczak Cz., Przemysł Wielkopolski w latach 18711914, Poznań 1960, s. 35.
  • [1.9] Łuczak Cz., Przemysł Wielkopolski w latach 18711914, Poznań 1960, ss. 35–36.
  • [1.10] Karolczak W., Słynne żydowskie domy towarowe i fabryki, „Kronika Miasta Poznania” 2009, nr 1, s. 64.
  • [1.11] Karolczak W., Słynne żydowskie domy towarowe i fabryk, „Kronika Miasta Poznania” 2009, nr 1, s. 66.
  • [1.12] Sombart W., Żydzi i życie gospodarcze, Warszawa 1913, ss.182–183.