Pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się w Aleksandrowie Łódzkim ok. 1818 roku. Trudnili się głównie handlem i rzemiosłem. W 1897 r. w mieście mieszkało 1673 osób wyznania mojżeszowego, co stanowiło 28% ogółu mieszkańców.

Dla ludności żydowskiej, zgodnie z rozporządzeniami rządowymi, dotyczącymi ograniczania osadnictwa do ustalonych rewirów, w 1822 r. wyznaczony został teren między ulicami: Warszawską i Wiatraczną (obecnie ul. Daszyńskiego). Tam też utworzono oddzielnie targowisko dla Żydów. W 1829 r. powstały charakterystyczne jatki w rynku, połączone krytą galerią z ratuszem. Przeznaczone były na sklepy, w których handlowali kupcy żydowscy.

W roku 1830 powstała w mieście wytwórnia chustek bawełnianych. Właścicielem tej manufaktury był Fajbuś Pieczewski. Wkrótce potem wybudowano kolejne manufaktury i zakłady. W tym czasie w Aleksandrowie mieszkało 17 kupców żydowskich, m.in. Chaim Rosenbaum, Gabriel Ebsztain, Józef Wolman, Layber Neyfeld i inni. Część Żydów zajmowała się wynajmowaniem domów i mieszkań, a także organizowaniem produkcji, czyli nakładem sukienniczym. Byli wśród nich m.in.: Marcin Popławski i Rozyna Linczowa. Tradycyjnie aleksandrowscy Żydzi zajmowali się także rzemiosłem, zwłaszcza krawiectwem, szewstwem, byli piekarzami i woźnicami. Ich stosunkowo silna ekonomicznie pozycja powodowała ostrą rywalizację z właścicielami miasta i dotyczyła ona głównie handlu i propinacji.

Wraz z powiększaniem się zasobów materialnych części Żydów Aleksandrowa, wzrastała dobroczynność tej grupy, skierowana na potrzeby własnej społeczności. Od 1836 r. kupiec Icek Kutner sponsorował przeznaczoną dla ubogich Żydów koszerną garkuchnię. Po zmianach w ustawodawstwie carskim, dotyczącym zasad powstawania organizacji: towarzystw i związków, które zajmowały się pomocą charytatywną, szeroko pojętą filantropią i organizacją działań kulturalnych, w latach 1909–1912 powstało w Aleksandrowie Towarzystwo Wspomagania Biednych Żydów.

Trudno jest określić dokładną datę powstania gminy żydowskiej w Aleksandrowie. Z pewnością był to początek XIX wieku. Początkowo Żydzi aleksandrowscy należeli do gmin w najbliższej okolicy. W 1822 r. wybudowano synagogę w północnej części miasta. Był to niewielki, drewniany budynek kryty gontem. Następną, już murowaną synagogę zbudowano dopiero w latach 1897–1902. Powstała ona u zbiegu ulic Warszawskiej i Piotrkowskiej. Budynek synagogi został spalony niedługo po wkroczeniu do Aleksandrowa wojsk niemieckich w 1939 roku.

Wkrótce przy ul. Górnej powstał cmentarz o powierzchni 0,8 ha. Zachowało się jedynie kilka nagrobków – macew oraz charakterystyczne miejsce pochówku cadyka Danzingera (ohel cadyka). Ma ono istotne znaczenie dla chasydów, kontynuujących tradycję dworu Aleksander.

W latach 1866–1939 Aleksandrów Łódzki stał się jednym z najważniejszych w Polsce ośrodków religijnych, siedzibą cadyków i rabinów z dwóch dynastii chasydzkich: Chanocha i Danzingerów (tzw. dynastia Aleksander). W 1866 r. w Aleksandrowie zamieszkał wraz ze swoim dworem – cadyk Chanoch Lewin ben Pinchas ha-Kohen (zwany Chejnechem z Aleksandrowa). W mieście powstał silny ośrodek chasydyzmu, oddziaływujący nie tylko na najbliższą okolicę, ale także na całą Polskę. Sława i znaczenie cadyka ściągały do miasteczka rzesze bogobojnych Żydów. Dwór cadyka, zbudowany w 1935 r., mieścił się w murowanym budynku przy ul. Warszawskiej 10. Obecnie w tym miejscu znajduje się internat dla uczniów Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika. Chasydzi aleksandrowscy tworzyli własne szkoły i domy modlitwy, m.in. w Łodzi. W samym Aleksandrowie działała uczelnia rabinacka oraz żydowska biblioteka religijna.

W okresie międzywojennym, wśród Żydów wzrosło zainteresowanie polityką. Zaczęły powstawać partie i stronnictwa żydowskie. Wśród chasydów dużą rolę odgrywały partie syjonistyczne, zwłaszcza Aguda, popierana przez cadyka z Góry Kalwarii. Dwory chasydzkie rywalizowały ze sobą także politycznie. Icchak Menachem Mendel Danziger (1880–1943) założył w Aleksandrowie swoją partię: Kneset Israel (hebr., Zgromadzenie Izraela). Obecnie dwór cadyków z rodziny Danzigerów (tzw. dynastia Aleksander), rezyduje w Izraelu w Bnej Brak, kontynuując tradycje powstałe w Aleksandrowie Łódzkim.

Aleksandrów został zajęty przez wojska niemieckie 07.09.1939 roku. Wkrótce potem, 14 września, rozpoczęły się prześladowania. Jeszcze we wrześniu na miejscowym cmentarzu żydowskim zamordowano ok. 30 Żydów. 27.12.1939 r. wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa ponad 4000 aleksandrowskich Żydów. Stamtąd wywieziono ich do niemieckich nazistowskich obozów zagłady[1.1]

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Aleksandrow, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. II, New York 2001, s. 27.