Żydzi w Brzesku osiedlali się już prawdopodobnie od chwili nadania prawa magdeburskiego przez królową Jadwigę w 1385 roku. Jednak rozwój intensywnego osadnictwa żydowskiego możemy wiązać z wypędzeniem ich z Bochni na mocy dekretu Zygmunta III Wazy z 23 listopada 1605 r. (obowiązującego aż do 1862 roku)[1.1]. Nie posiadamy jednak żadnych szczegółowych informacji na temat liczby osadników ani ich pozycji społecznej. Można tylko przypuszczać, że gmina rozwijała się prężnie i stale zwiększała swoją liczebność, ponieważ pod koniec XVII w. na Dolnym Mieście został założony cmentarz.

W połowie XVIII w. gmina żydowska w Brzesku liczyła 181 osób. Podlegała gminie olkuskiej. Wiek XIX to dalszy szybki wzrost liczebności Żydów, których głównym zajęciem w tym okresie był handel, szynkarstwo i gorzelnictwo[1.2]. W 1869 r. na czele gminy stali Tobias Lipschitz oraz Bazalel Florenz[1.3].

Na przełomie XIX i XX w. dwie trzecie mieszkańców Brzeska stanowili Żydzi. Zamieszkiwali Rynek, ul. Wapienna, Rynek Dolny i ul. Zieloną. Posiadali rzeźnię rytualną, kilka domów modlitwy oraz synagogę. Gmina żydowska prowadziła także szpital dla ubogich, o którym wspomina uchwała rady gminnej z 20 czerwca 1884 roku. W Brzesku miała swoją siedzibę Izraelicka Gmina Wyznaniowa z Urzędem Metrykalnym obejmującym swym zasięgiem szereg miejscowości powiatu. W jej skład wchodziły: Biesiadki, Brzesko, Brzozowiec, Jastew, Porąbka Uszewska, Gnojnik, Gosprzydowa, Jadowniki, Jasień, Czchów, Szczepanów, Lewiniowa, Maszkienice, Mokrzyska, Okocim, Poręba Spytkowska, Przyborów, Sterkowiec, Uszew, Usznica, Wola Dębińska, Zawada Uszewska, Żerków[1.1.3]. W 1910 r. społeczność brzeska osiągnęła swoją najwyższą liczebność – 2430 osób[1.4]

Od początku osadnictwa główne zajęcie ludności żydowskiej stanowił handel. Poza nim prowadzili także wyszynk alkoholi, skup zwierząt i produktów rolnych oraz wykonywali niektóre zawody rzemieślnicze. W 1939 r. w Brzesku było zarejestrowanych 211 działalności gospodarczych prowadzonych przez Żydów. Były również rodziny inteligencji: sędziowie, adwokaci, lekarze, urzędnicy. Oprócz zamożnych była w Brzesku także biedota. Ubodzy mieszkali w opłakanych warunkach, w ciasnych i ciemnych mieszkaniach, żyjąc tylko dzięki wsparciu finansowym gminy wyznaniowej. Jeszcze pod koniec XIX w. kilka ubogich rodzin żydowskich zamieszkiwało drewniane budy, stojące na Rynku Głównym; usunięto je na mocy uchwały Rady Gminnej ze względu na zagrożenie pożarowe[1.5]. Niestety, właśnie gigantyczny pożar w 1904 r. wyrządził Żydom brzeskim niepowetowane straty. W ciągu jednej pożogi spłonęło aż 300 domów żydowskich i synagoga[1.1.4].

Żydzi brzescy mieli duży wpływ na życie miasta nie tylko z racji swojej pozycji ekonomicznej. Wielu wykształconych włączało się w działalność społeczną, kulturalną i polityczną. Brali udział w pracach rady miasta, cieszyli się powszechnym szacunkiem; świadczy o tym choćby adnotacja w Księdze Uchwał, mówiąca o przerwaniu posiedzenia ze względu na zbliżający się szabat. Śledząc protokoły z posiedzeń Rady i Zarządu Miasta, możemy stwierdzić zgodną współpracę radnych żydowskich i chrześcijańskich. Jedynie po wyborach w 1897 r. doszło do kryzysu. Radni zrezygnowali z udziału w pracach rady, doszło do protestów wyborczych. Przełom nastąpił dopiero w czerwcu 1899 r., kiedy to na wniosek burmistrza Henocha Klopholza wszyscy radni ustąpili, aby można było rozpisać nowe wybory. Jego wniosek został przyjęty 12 głosami przy 14 obecnych na posiedzeniu. Najdobitniej o pozycji Żydów w Brzesku świadczy właśnie fakt, iż w latach 1894–1906 funkcję burmistrza gminy Brzesko piastował właśnie wspomniany Henoch Klopholz[1.6]. Z kolei Julia Klopholz, jego córka, była współzałożycielką gimnazjum, powołanego w latach 1910–1911[1.7].

Po zakończeniu I wojny światowej Żydzi w Brzesku i okolicach starali się włączyć w odbudowę kraju i ochronę jego mieszkańców poprzez organizowanie jednostek paramilitarnych. Za zgodą Polskiej Komisji Likwidacyjnej Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz wojskowego komendanta polskiego gen. Bolesława Roji w Małopolsce powstały oddziały Żydowskiej Straży Bezpieczeństwa, wyznaczone do ochrony mienia i życia Żydów oraz w razie potrzeby ludności chrześcijańskiej[1.8]. Żydowska Straż Bezpieczeństwa miała charakter ochotniczej służby porządkowej, złożonej w pierwszym rzędzie z przeszkolonych wojskowo Żydów, wywodzących się z armii austrowęgierskiej lub tworzących się oddziałów polskich. Wyrazem lojalności wobec państwa polskiego było uznanie zwierzchnictwa komendy krakowskiej oraz obowiązek noszenia przez członków Straży odznak – orzełków, wskazujących na przynależność[1.9]. Stacjonujący w Brzesku oddział Żydowskiej Straży Bezpieczeństwa, został zaatakowany przez mieszkańców Jadownika 12 listopada 1918 roku. Rozbrojono żydowskich strażników, dokonano rabunku mienia i zdemolowania warsztatów, sklepów i mieszkań żydowskich. W wyniku tych zajść, czterech Żydów poniosło śmierć (albo 8[1.1.4]), spłonęły także cztery żydowskie domy. Próby opanowania sytuacji przez miejscowego komendanta – rotmistrza Władysław Cygę – nie dały żadnych rezultatów. Sytuację opanował dopiero przybyły z Krakowa pociąg pancerny i oddział rzeszowskich legionistów. Wydarzenia te, jak i podobne, sprawiły, że 13 listopada 1918 r. gen. Roja skierował pismo do Polskiej Komisji Likwidacyjnej, w którym informował, że interwencje Żydowskiej Straży Bezpieczeństwa w Oświęcimiu, Podgórzu i Brzesku wywołały rozdrażnienie ludności chrześcijańskiej i doprowadziły do rozruchów antyżydowskich. Z tego powodu zarządził rozwiązanie straży, umożliwiając jej członkom przejście do straży ogólnych lub do wojska[1.10].

Pod względem światopoglądowym w mieście silne były zarówno środowiska chasydzkie (zwolennicy cadyków z rodu Halbersztamów), jak i postępowe czy syjonistyczne. Szkoła barona Hirscha powstała w 1894 roku. Zapisano do niej wówczas 103 uczniów. W okresie międzywojennym syjoniści mieli przewagę nad Agudą, funkcjonowała też niewielka komórka Bundu[1.1.4]. Szczególny sukces odnieśli syjoniści w wyborach do Sejmu w 1928 roku. Pomimo opozycji, zarówno ze strony konserwatystów żydowskich, jak i władz polskich, otrzymali w Brzesku aż 70% głosów[1.1.4].

Prężna i światła społeczność Żydów brzeskich została zniszczona przez okupantów niemieckich, którzy zajęli miasto 5 września 1939 roku. Już we wrześniu 1939 r., zarządzeniem władz okupacyjnych, radni żydowscy zostali wykluczeni z obrad rady miasta. Na skutek tego rada została pozbawiona kworum zdolnego do podejmowania prawomocnych uchwał. Rozpoczęła się dyskryminacja ludności żydowskiej. 22 września 1939 r. zostało wydane zarządzenie, na mocy którego wszystkie sklepy żydowskie miały zostać oznakowane. Wszyscy zdolni do pracy Żydzi musieli wykonywać różne prace porządkowe na terenie miasta. Mimo dyskryminacji ze strony okupantów, Żydzi brzescy nadal czuli się obywatelami miasta; włączyli się w przebudowę placu Józefa Piłsudskiego (Rynku Głównego) z placu targowego na skwer. Jeszcze w roku 1940 rada żydowska złożyła na ten cel 30 zł, Rachela Perlberger – 50 zł, Cheim Kauter – 25 zł, Izaak Panzer – 50 zł[1.11].

Na wiosnę 1941 r. utworzono w Brzesku getto. Składało się ono z trzech części. Pierwsza z nich obejmowała całą ul. Berka Joselewicza. Druga – budynki po północnej stronie rynku do Rynku Siennego, ograniczone dzisiejszymi ul. Sobieskiego i Chopina. Trzecia część to zabudowania przy ul. Głowackiego do Trzcianki i placu Kazimierza Wielkiego. Na tym niewielkim obszarze stłoczono 6 tys. osób[1.12]. Ulice prowadzące do getta zostały zamknięte, przy bramach ustawiono policjantów, a od strony ul. Trzcianeckiej ustawiono wysoki płot. Więźniami getta stali się zarówno miejscowi Żydzi, jak i przywiezieni z Niemiec[1.1.4].

W czerwcu 1942 r. 180 Żydów Niemcy zabili bezpośrednio na ulicach. 560 osób wywieziono w tym samym okresie do obozu w Bełżcu. Latem pojawili się nowi więźniowie. Łączna liczba przetrzymywanych przekroczyła 5 tysięcy. Zatłoczenie sprzyjało występowaniu głodu i tyfusu. Likwidacja getta brzeskiego nastąpiła 17 i 18 września 1942 r. Spędzono na rynek wszystkich Żydów, nakazano im klęczeć od rana do południa z rękami podniesionymi do góry. Okradziono ich z kosztowności, po czym załadowano do pociągu. Chorych i niezdolnych do transportu rozstrzelano na miejscu. Wedle niektórych źródeł, getto zlikwidowano już 12 września 1942 roku; ponad 4 tys. osób wywieziono do obozu w Bełżcu, a kilkaset zamordowano w mieście[1.1.4].

Nota bibliograficzna

  • Brzesko, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 205–206.
  • Brzesko: Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, J. Lach, Brzesko 2006.
  • Bulikowski J., Kronika miasta Brzeska, Brzesko 2005.
  • Żydzi w Małopolsce, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991.
Print

הערות שוליים

  • [1.1] Brzesko: Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, J. Lach, Brzesko 2006, s. 162.
  • [1.2] Bulikowski J., Kronika miasta Brzeska, Brzesko 2005, t. 4, ss. 11–15.
  • [1.3] Brzesko: Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, J. Lach, Brzesko 2006, ss. 282–283.
  • [1.1.3] Brzesko: Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, J. Lach, Brzesko 2006, ss. 282–283.
  • [1.4] Brzesko, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 205–206.
  • [1.5] Bulikowski J., Kronika miasta Brzeska, Brzesko 2005, t. 4, s. 12.
  • [1.1.4] [a] [b] [c] [d] [e] [f] Brzesko, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 205–206.
  • [1.6] Kasznica S., Skład wyznaniowy i zawodowy rad gmin, Lwów 1909, s. 31.
  • [1.7] Bulikowski J., Kronika miasta Brzeska, Brzesko 2005, t. 4, s. 14.
  • [1.8] Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Teki Z. Lasockiego, sygn. 4175. Pisma zjednoczonego komitetu żydowskiego do Polskiej Komisji Likwidacyjnej z dn. 10.11.1918 r.
  • [1.9] Zielecki A., Żydzi w polskim ruchu niepodległościowym w Galicji przed I Wojną Światową i w czasie jej trwania, [w:] Żydzi w Małopolsce, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991, ss. 298–299.
  • [1.10] Zielecki A., Żydzi w polskim ruchu niepodległościowym w Galicji przed I Wojną Światową i w czasie jej trwania, [w:] Żydzi w Małopolsce, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991, ss. 299–300.
  • [1.11] Bulikowski J., Kronika miasta Brzeska, Brzesko 2005, t. 4, s. 10.
  • [1.12] Bulikowski J., Kronika miasta Brzeska, Brzesko 2005, t. 4, s.14.