Korzystne położenie na szlaku handlowym z Wrocławiem sprawiło, że Brzeg stał się atrakcyjnym miejscem dla przybywających tu żydowskich osadników. Pierwsza wzmianka o Żydach pochodzi już z 1324 roku. Wspomniano tam o konsekwencjach za uprawianie lichwy. Choć Żydzi nie cieszyli się przychylnością mieszczan, sprzyjała im władza książęca, która czerpała znaczne korzyści z ich obecności w mieście. W 1392 r. Jakub, syn Mojżesza, brzeskiego Żyda, spłacił wszystkie długi księcia. Władcy potrafili się odwdzięczać – w 1398 r. w zamian Jakub mógł liczyć na protekcję możnowładcy, którą ten zapewnił mu specjalnym listem ochronnym. Gwarantował w nim, że Żydzi nie tylko mogą mieszkać na terenie Brzegu, ale mają również prawo do wykonywania swoich profesji. Żydzi musieli jednak wnieść za ten przywilej stosowną opłatę. Podobnych uprzywilejowanych było więcej. Jednym z nich był trudniący się lichwą Żyd Muscho, który otrzymał od księcia Henryka VIII przywilej osiedlania się w Brzegu wraz z żoną, dziećmi i służbą[1.1]. Praktyki lichwiarskie oraz silna konkurencja ekonomiczna spowodowały, że społeczność chrześcijańska nie darzyła Żydów sympatią. Nie bez wpływu na takie nastroje, wśród społeczności katolickiej, miała antysemicka działalność franciszkanina Jana Kapistrana, działającego w owym czasie na Śląsku.

W 1401 r. Żydzi zostali wygnani z miasta na około 200 lat. Jednak nie znikli z Brzegu całkowicie. W XVI i XVII w. kupcy żydowscy przyjeżdżali tu na liczne targi i jarmarki. Brzeg był wtedy w czołówce śląskich miast handlowych – cztery razy w roku odbywały się tu jarmarki: na dzień św. Trójcy, św. Jakuba, Narodzenia Najświętszej Marii Panny oraz św. Mikołaja. Wrocław i Brzeg były głównymi miastami, do których kupcy żydowscy pędzili woły skupowane na Wołoszczyźnie, Podolu i Rusi Czerwonej[1.2]. Handlowano też wyrobami metalowymi z brązu i mosiądzu, cyną, srebrem, zbożem, skórami, przyprawami korzennymi, owocami południowymi, wołami, woskiem, wełną i książkami.

W połowie XVIII w. kolejne pruskie rozporządzenia zezwalały na osiedlanie się Żydów jedynie w wioskach i wykonywanie zawodów karczmarzy, rzemieślników, piekarzy oraz dzierżawców dworskich browarów. W okresie tym Żydzi ponownie zamieszkali w Brzegu. W 1782 r. w mieście było ich już 140 (3% ogółu mieszkańców). Pod koniec XVIII w. cieszyli się sporą emancypacją, świadczy o tym fakt, że w latach dziewięćdziesiątych XVIII w. cechem pończoszników kierował Żyd Zadeck Löbel[1.3].

W 1810 r. w Brzegu żyło 305 Żydów, którzy stanowili 4,3% ogółu mieszkańców. Społeczność żydowska rozwijała się, cztery lata później zatrudniono pierwszego rabina. Zdobywała tez coraz mocniejszą pozycję ekonomiczną – w źródłach zachowała się informacja, że w 1821 r. zamek piastowski w Brzegu był wynajmowany przez Żyda na magazyn zboża. W 1882 r. w Brzegu żyło 426 Żydów, którzy stanowili 4,5% ogółu mieszkańców. W XIX w. działała tu żydowska drukarnia, która wydawała kalendarze i roczniki. W 1902 r. mieszkało 310 Żydów, z których 55 było właścicielami domów[1.4]. Przełom wieków charakteryzował się dużą emigracją Żydów na Zachód do większych i bardziej atrakcyjnych ośrodków miejskich, podobnie jak w innych miastach śląskich. Wraz z odpływem ludzi następował też zanik aktywności gospodarczej.

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 108.
  • [1.2] Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 44.
  • [1.3] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, s. 108.
  • [1.4] Brieg, [w:] Jewish Encyclopedia. The unedited full-text of the 1906 Jewish Encyclopedia [online] http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3707-brieg [dostęp: 01.10.2014].