Żydzi w Brzeżanach mieszkali już od XVI wieku. Zamieszkiwali oni południową część miasta oraz przedmieście Adamówka. W 1625 r. w Brzeżanach było 339 domów chrześcijańskich i 75 żydowskich. Największy rozkwit gminy żydowskiej nastąpił dopiero w XVIII wieku. Kahał w Brzeżanach posiadał zwierzchność nad gminami żydowskimi w Narajowie i Przemyślanach[1.1]. W 1718 r. powstała tu murowana Wielka Synagoga, której ruiny zachowały się do naszych czasów. W 1813 roku wybudowano tu bet midrasz. W XIX wieku, oprócz Wielkiej Synagogi funkcjonowało jeszcze siedem innych synagog: Kantora, Rabina Judela, Czortkower Klojz, Rabina Mendela, Jair, Rozler Klojz i Potiker Klojz[1.2]. Od XVII wieku gmina utrzymywała także szpital i dom starców. Od 1786 do 1806 r. w Brzeżanach działała niemiecko-żydowska szkoła, jedna z tych, które otworzył Naftali Herz Homberg, czeski Żyd mianowany przez władze austriackie inspektorem szkolnictwa żydowskiego w Galicji. W 1805 r. ze Zbaraża do Brzeżan przeniesiono ogólnokształcącą szkołę żydowską.

W latach 1882–1911 rabinem brzeżańskim był Szalom Mordechaj Schwadron, jeden z najwybitniejszych przywódców duchownych i politycznych w ówczesnej Galicji. Większość ludności żydowskiej miasta na przełomie XIX i XX wieku była ortodoksyjna lub chasydzka, jednakże już wtedy pojawiały się tendencje asymilacyjne oraz zwolennicy syjonizmu. Pewnym fenomenem było pojawienie się w Brzeżanach żydowskich zwolenników asymilacji do kultury ukraińskiej. Zjawisko to dotyczyło wąskiego kręgu osób. Jedną z nich był Marko Bardach, który określał się mianem „Ukraińca wyznania mojżeszowego”. W latach 1918–1919 kilku brzeżańskich Żydów służyło w Ukraińskiej Armii Galicyjskiej, za co spotkały ich represje ze strony władz polskich.

W okresie międzywojennym ludność żydowska Brzeżan, licząca około 4000 osób, zajmowała się przeważnie handlem i rzemiosłem. Nie brakowało także przedstawicieli wolnych zawodów – lekarzy i adwokatów, którzy także angażowali się w życie społeczno-kulturalne gminy żydowskiej i miasta, jak np. dr Filip Pomeranc, który był prezesem Stowarzyszenia Żydowskich Weteranów Polskich Wojen o Niepodległość, dr Edmund Willner – adwokat i prezes Organizacji Syjonistycznej czy dr Pesach Goldszlag – adwokat i radny miejski. W 1922 r. w mieście zaczął działać żydowski klub sportowy. Starsze pokolenie Żydów brzeżańskich w domach rozmawiało w jidysz lub po niemiecku. Młodsze pokolenie było zdecydowanie polskojęzyczne.

W momencie wejścia wojsk sowieckich do miasta bardzo wielu Żydów brzeżańskich, zwłaszcza z młodszego pokolenia, poparło nową władzę. Pierwszym sowieckim burmistrzem został Żyd, przedwojenny komunista Kunio Grad. Zdjęto go ze stanowiska po kilku tygodniach, gdy napłynęły odpowiednie kadry z głębi Związku Sowieckiego. Starsze pokolenie Żydów, a zwłaszcza osoby zamożne przyjęły okupację sowiecką z dużą niechęcią. Na nich też spadły pierwsze represje sowieckie polegające na nacjonalizacji przedsiębiorstw i konfiskacie mieszkań. Władze sowieckie zezwoliły na odprawianie nabożeństw tylko w dwóch synagogach. Pozostałe zostały zamienione na schroniska dla uchodźców z centralnej Polski. Ich napływ we wrześniu 1939 r. podwoił liczbę żydowskich mieszkańców Brzeżan. Niektórych z nich w 1940 r. deportowano na Syberię. W 1939 r. po wkroczeniu Armii Czerwonej do Brzeżan otwarto szkołę z nauczaniem w języku jidysz. Placówka została jednak niedługo potem zamknięta.

Niemcy wkroczyli do Brzeżan 4 lipca 1941 r. Odkryto wtedy ciała pomordowanych przez NKWD. W mieście, za inspiracją Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów doszło do pogromu, w wyniku którego Ukraińcy zamordowali 250–300 osób[1.3].

Po przybyciu niemieckich władz cywilnych na czele ze starostą Hansem-Adolfem Asbachem powołano Judenrat, którego przewodniczącym został początkowo Klarer, a następnie dr Filip Pomeranc. Pierwsza „akcja” miała miejsce 2 października 1941 r., w dzień po święcie Jom Kipur. Niemcy aresztowali wówczas członków inteligencji żydowskiej. Pomimo, że starosta Asbach otrzymał 3 kg złota za wypuszczenie tych ludzi, następnego dnia zostali wywiezieni do kamieniołomu koło wsi Raj i tam rozstrzelani przez funkcjonariuszy Sipo z Tarnopola[1.4]. Kolejna akcja zorganizowana została 18 grudnia 1941 r. (drugi dzień Chanuki), pod pozorem przesiedlenia części ludności żydowskiej (przeważnie najuboższych) do Podhajec. Z miasta wyprowadzono wówczas 600 osób i rozstrzelano je w lesie litiatyńskim. Zamordowano wówczas także niektórych członków Judenratu oraz policjantów żydowskich, idących w eskorcie kolumny. Wśród ofiar znalazło się także blisko 100 Żydów czeskich i austriackich, których jeszcze w listopadzie 1939 r. Niemcy wywieźli do Niska na Podkarpaciu, gdzie planowano stworzyć „rezerwat żydowski” obejmujący Lubelszczyznę, a następnie zrezygnowano z tego planu i Żydów z obozu w Nisku przesiedlono na teren okupacji sowieckiej. Cała ich grupa znalazła się właśnie w Brzeżanach[1.5]. Wysiedlenie tej grupy mieszkańców, jak także kolejne przesiedlenie 300 Żydów brzeżańskich do Narajowa w kwietniu 1942 r. miało związek z planami Asbacha, zakładającymi przebudowę Brzeżan na wzór niemieckiego miasta. Wyburzono wówczas część żydowskich domów, planując postawienie na ich miejsce nowych.

Akcje wywózkowe do Bełżca nastąpiły dopiero jesienią 1942 r. W święto Jom Kipur, 21–22 września 1942 r. wywieziono z Brzeżan 2000 Żydów[1.6]. Zbierano ich przed deportacją na Rynku, przed ratuszem. Kolejne 1000 osób wywieziono 26 października 1942 r. (pociąg wiozący wówczas Żydów z Brzeżan do Bełżca pod Lubyczą Królewską zderzył się z pociągiem pasażerskim jadącym w kierunku Lwowa; wiele osób w pociągu deportacyjnym zginęło, a wielu innym udało się zbiec z transportu). Trzecia wywózka, która objęła około 1500 osób, nastąpiła 4 grudnia[1.7]. Po niej starosta Asbach ogłosił utworzenie w Brzeżanach zamkniętego getta, w którym znalazło się jeszcze około 2000 osób pochodzących z miasta i okolic. W tym czasie utworzono w domu dr Falka, przy ul. Tarnopolskiej, obóz pracy dla Żydów pozostający pod administracją Wehrmachtu.

W okresie świąt Pesach, 1 kwietnia 1943 r. Niemcy przeprowadzili w getcie selekcję, w wyniku której 300 osób wyprowadzono na cmentarz żydowski na Okopisku i tam rozstrzelano[1.8]. Ostateczna likwidacja getta oraz obozu pracy nastąpiła 12 czerwca 1943 r. Około 1400 osób popędzono przez całe miasto na Okopisko i tam wszystkich wymordowano. Obydwie egzekucje przeprowadzali funkcjonariusze Sipo z Tarnopola na czele z Hermannem Müllerem[1.9]. Pewnym grupom Żydów udało się wtedy zbiec z Brzeżan (z miejsca egzekucji uciekła tylko jedna osoba, Munio Haber) i postanowili się ukrywać, przeważnie u zaprzyjaźnionych Polaków, ale także Ukraińców. Znany jest przypadek wsi Mieczyszczów, położonej około 15 km od Brzeżan, gdzie ukrywało się 30 Żydów. W 1944 r. Niemcy, którzy przyjechali tam po kontyngent, aresztowali przypadkowo dr Dinesa, który wydał pozostałych ukrywających się. Zostali aresztowani wraz z gospodarzami ukraińskimi, którzy ich przechowywali. Wszystkich zabrano do Brzeżan, gdzie Żydów rozstrzelano, natomiast Ukraińców po procesie, deportowano do KL Auschwitz-Birkenau. Ci Żydzi, którzy próbowali ukrywać się w lasach, stali się celem ataków oddziałów Ukraińskiej Powstańczej Armii. W większości zostali wymordowani. Do momentu ponownego wkroczenia na te tereny Armii Czerwonej przetrwało zaledwie około 50 Żydów pochodzących z Brzeżan.

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Gelber N. M., The history of the Brzezany Jewish community from the establishment of the town till the end of the 19th century [online] http://www.oocities.org/brzezany/history.html [dostęp: 2.11.2013]
  • [1.2]Brezaner...”. Memorial page to bygoneworld of Berezhany Jews [online] http://www.personal.ceu.hu/students/97/Roman_Zakharii/brzezaner.htm [dostęp: 2.11.2013]
  • [1.3] Redlich S., Razem i osobno. Polacy, Żydzi, Ukraińcy w Brzeżanach 1919-1945, Sejny 2008, s. 151.
  • [1.4] Pohl D., Nationalsozialistische Judenverfolgung in Ostgalizien 19411944. Organisation und Durchführung eines staatlichen Massenverbrechens, München 1996, s. 111.
  • [1.5] Pohl D., Nationalsozialistische Judenverfolgung in Ostgalizien 19411944. Organisation und Durchführung eines staatlichen Massenverbrechens, München 1996, s. 150.
  • [1.6] Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010, s. 246.
  • [1.7] Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010, s. 248, 250.
  • [1.8] Pohl D., Nationalsozialistische Judenverfolgung in Ostgalizien 19411944. Organisation und Durchführung eines staatlichen Massenverbrechens, München 1996, s. 255.
  • [1.9] Redlich S., Razem i osobno. Polacy, Żydzi, Ukraińcy w Brzeżanach 1919-1945, Sejny 2008, s. 153-154.