Cmentarz żydowski nowy w Inowrocławiu znajduje się przy ul. Marcinkowskiego (wejście od ul. Libelta), naprzeciw cmentarza rzymskokatolickiego, na działce nr 13/1. Jego granice wyznaczają częściowo współczesne ogrodzenie z metalowych przęseł oraz fragment historycznego ogrodzenia od ul. Marcinkowskiego. Lokalizację w kontekście historycznym ukazują m.in. niemieckie mapy topograficzne Messtischblatt oraz plan miasta z 1934 roku.

W połowie ostatniej ćwierci XIX w. gmina żydowska w Inowrocławiu zorganizowała nowe miejsce pochówku, położone tuż obok cmentarza ewangelickiego. Nabyto działkę o powierzchni 2,04 ha. Przy wejściu wzniesiono budynki mieszczące dom przedpogrzebowy, wozownię i mieszkanie grabarza. Pierwszy pogrzeb odbył się 26.12.1886 r., pochowano rabina Michaela Karingera.

Nekropolia została zdewastowana przez Niemców w okresie II wojny światowej. Po wyzwoleniu teren został przeznaczony na cmentarz komunalny. In situ zachował się dom grabarza, fragment historycznego ogrodzenia od ul. Marcinkowskiego oraz nieliczne nagrobki. W październiku 2010 r., podczas prac remontowych na Skwerze Obrońców Inowrocławia, robotnicy odkopali liczne fragmenty macew pochodzących z obu miejscowych cmentarzy żydowskich.

Wszystkie – niezależnie od pochodzenia – przewieziono na teren nowej nekropolii, w 2012 r. z części tworząc lapidarium. Ok. 48 fragmentów macew zostało przytwierdzonych do muru, inne – łącznie ok. 170 – ułożono poziomo po bokach. Na pomniku umieszczono tablicę z napisem: „Żydzi mieszkali w Inowrocławiu od XIV w., z czasem wywierając znaczny wpływ na życie miasta, współtworząc jego historię i wzbogacając kulturę. Wznosili fabryki, zakłady lecznicze i okazałe kamienice, a wielka synagoga należała do najpiękniejszych w Polsce, stanowiąc dowód duchowej i materialnej siły tej społeczności. Największe zasługi poniosły pokolenia rodziny Levy'ch, zwłaszcza Michael (1808–1879), pionier industrializacji zachodnich Kujaw. Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci wymordowali większość spośród nich i zniszczyli niemal wszystkie materialne ślady żydowskiej kultury. Zburzono cmentarze, a kamienne macewy wykorzystano do utwardzania chodników i placów. Niechaj to lapidarium pozwoli zachować pamięć o Tych Synach Izraela, którzy tutaj żyli, pracowali i umierali, przyczyniając się w istotny sposób do ukształtowania współczesnego oblicza Inowrocławia”.

Drugie, znacznie większe lapidarium powstało do 2022 roku. Znalazły się w nim nieliczne całe macewy, macewy zrekonstruowane z fragmentów oraz fragmenty macew nie zachowanych w całości, najróżniejszych rozmiarów. Sposób ekspozycji kamieni nagrobnych należy do najciekawszych w Polsce. 

Warto dodać, że miejsca pamięci to tylko część dawnego cmentarza; resztę zajął cmentarz komunalny.

Print