Stary cmentarz żydowski w Inowrocławiu znajduje się przy ul. Studziennej 16; jest to obecnie teren ogródków działkowych, ciągnących się wzdłuż ul. Zofiówka, z wejściem od ul. Studziennej. W literaturze spotyka się przypisanie tego obiektu do ul. Staszica. Lokalizację w kontekście historycznym ukazują m.in. niemiecka mapa topograficzna Messtischblatt oraz plan miasta z 1934 roku.

Dzieje i wygląd cmentarza w okresie międzywojnia opisał rabin Stanisław Simon w książce Żydzi inowrocławscy w czasach Księstwa Warszawskiego 1807–1815: „Inowrocław posiada bardzo stary cmentarz żydowski, którego początki sięgają XIV wieku, tj. czasu, w którym powstało osiedle żydowskie w Inowrocławiu [jest to zatem jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich w Polsce – przyp. red.]. Najstarszy nagrobek, który się zachował, pochodzi z r. 1591. Pozostała tylko jedynie dolna część nagrobka wraz z widoczną na niej datą. Według szkicu z 3 października 1789, obszar cmentarza wynosił w tym czasie trzy morgi (miary magdeburskiej). W r. 1791 rząd pruski zatwierdził kahał inowrocławski jako właściciela obszaru tego cmentarza. Z biegiem czasu cały cmentarz pokrył się gęsto grobami i trzeba było pomyśleć o powiększeniu go, przez wzięcie w dzierżawę przylegających do cmentarza obszarów. W tym celu zawarł kahał inowrocławski 16 października 1814 umowę z Ekonomią Inowrocławską u notariusza powiatu inowrocławskiego Bonawentury Jaroszewskiego. Na mocy tej umowy kahał inowrocławski wziął w wieczysta dzierżawę obszar służący za drogę oddzielającą ogród, który należał do Ekonomii Inowrocławskiej, od rowu przebiegającego tuż pod murem cmentarza żydowskiego. Wydzierżawiony obszar wrzynał się wydłużonym, wąskim klinem między wspomniany ogród a rów cmentarny i posiadał 72 łokcie długości, a w najszerszym miejscu tylko 3 łokcie szerokości. Kahał zobowiązał się płacić »dziesięć kop złotych polskich każdy złoty po trzydzieści groszy polskich rachując…«  tytułem dzierżawnego rocznie. W ogólnym krajobrazie tego historycznego cmentarza żydowskiego uderza charakterystyczna jednakość nagrobków sporządzonych ze zwykłego polnego kamienia. Wywołuje to zwłaszcza w centralnej, najstarszej dzielnicy cmentarza, nastrój spokoju i powagi, odpowiadającej miejscu wiecznego spoczynku. Jeżeli jednak nagrobki wysoce dla miasta i dla gminy zasłużonych rodzin, jak rodziny Levych, Salomonsonów oraz niektórych rabinów, wyróżniają się rozmiarami i stylem spośród swego otoczenia, to przecież pozostają one w ramach ogólnego krajobrazu cmentarnego, tworząc niejako jego dekorację​”[1.1]. Wiadomo, że powierzchnia nekropolii wynosiła 11 824 m kw., zatem blisko 1,2 ha.

W okresie okupacji podczas II wojny światowej cmentarz został zdewastowany przez Niemców. Wyrwane macewy posłużyły do utwardzania ulic i prac budowlanych. Przez wiele lat część płyt leżała przed budynkiem III Liceum Ogólnokształcącego, przed pomnikiem Obrońców Inowrocławia oraz przy Dworcu PKS. Macewy były wykorzystane również jako stopnie przy kościele pw. Najświętszej Marii Panny. Sam teren cmentarza po 1945 r. przeznaczono na ogródki działkowe.

W lipcu 2011 r. podczas prac remontowych wydobyto ponad tysiąc fragmentów macew tkwiących w chodniku przy ul. Narutowicza, w pobliżu budynku III Liceum Ogólnokształcącego im. Królowej Jadwigi. Pod koniec 2012 r. odzyskane nagrobki wykorzystano do budowy lapidarium na nowym cmentarzu żydowskim przy ul. Marcinkowskiego. In situ nie ma już żadnych śladów, przynajmniej jeśli chodzi o część nadziemną.

Bibliografia

  • Łaszkiewicz T., Żydzi w Inowrocławiu w okresie międzywojennym 1919–1939, Inowrocław 1997.
  • Simon S., Żydzi inowrocławscy w czasach Księstwa Warszawskiego 1807–1815, Inowrocław 1939.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Simon S., Żydzi inowrocławscy w czasach Księstwa Warszawskiego 1807–1815, Inowrocław 1939.