Stary cmentarz żydowski w Łodzi znajdował się między ul. Bazarową, Zachodnią, Limanowskiego i Rybną. Został założony w 1811 r. na ziemi zakupionej od Adama Lipińskiego i jego żony Magdaleny. Cmentarz obejmował ogrodzony teren o powierzchni 1820 łokci kwadratowych. Zanim powstała nekropolia, Żydzi łódzcy grzebani byli na cmentarzu żydowskim w Lutomiersku. Wraz ze wzrostem gminy dokupowano ziemię, powiększając teren nekropolii.

Cmentarz działał ponad 80 lat. Trudno dziś określić liczbę pochowanych, gdyż dokumentacja została zniszczona w początkach I wojny światowej. Według ustaleń Filipa Friedmana, od 1819 r. do 1894 r. pochowano na cmentarzu 4808 dorosłych i 8347 dzieci. Spoczęli tu m.in.

  • Dawid Abbe Wolf – rodem ze Zduńskiej Woli, mistrz tkacki, wynalazca nowego sposobu wyrobu przędzy;
  • Mojżesz Baruch – długoletni członek Zarządu Wielkiej Synagogi, przemysłowiec z Pabianic;
  • Lejzer Berger – kupiec przędzą i wyrobamibawełnianymi, członek komitetubudowy nowej synagogi, na budowęktórejofiarowałznacznąsumę;
  • Jerachmiel Berman – chasyd kocki, bohater legendy, wedle której przeprowadził wojska napoleońskie przez lasy Łodzi do Brzezin, za co otrzymał list dziękczynny;
  • Jakub Boem – maskil, pierwszy Żyd łódzki, który otrzymał pozwolenie na zamieszkanie przy ul. Średniej, która nie wchodziła w obszar rewiru żydowskiego;
  • Jakub Brustowski – znakomity sofer (pisarz) rodałów, tefilin i mezuz, chasyd z Przysuchy;
  • Mojżesz Fajtlowicz – z Piotrkowa, współzałożyciel tutejszego bractwa Chewra Kadisza w 1811 r.;
  • Elchanan Fajtlowicz – wnuk Mojżesza Fajtlowicza, starszy Chewry Kadiszy;
  • Jakub Kaczka – z Piotrkowa, założyciel chederu w Łodzi, swat;
  • Aszer Lemel Marokko – absolwent jesziwy w Strykowie, od 1842 r. podrabin i sędzia religijny w Łodzi. Urząd podrabina sprawował przez 45 lat[1.1].

Cmentarz został oficjalnie zamknięty w 1892 r., ale pochówki następowały jeszcze w kolejnych latach, w grobach osób, które wcześniej wykupiły miejsce. Ostatni pogrzeb odbył się w 1922 roku. Pochowano wówczas Efraima Lande w ohelu jego ojca Symche Binema.

Został zniszczony podczas II wojny światowej. Niemcy wykopali nagrobki i wybrukowali nimi ulice. Żelazna brama cmentarna została przeniesiona na nowy cmentarz przy ul. Brackiej. Ostateczna likwidacja cmentarza miała miejsce w 1949 r., kiedy to jego część przeznaczono pod nowowybudowaną ul. Zachodnią. Pozostały teren został przeznaczony przez władze miasta pod bloki mieszkalne.

O istnieniu cmentarza przypomina dziś kamienny obelisk z tablicą w czterech językach: polskim, angielskim, hebrajskim i jidysz, ustawiony w podwórku przy ul. Rybnej 11, z inicjatywy prezydenta Łodzi Jerzego Kropiwnickiego.

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Patrz: Kersz I., Szkice z dziejów gminy Żydowskiej oraz cmentarza w Łodzi, Łódź 1996, ss. 30–40.