Murowaną synagogę wzniesiono w pierwszej połowie XVII wieku. Istnieje przekaz, że budynek ten wykupiono od miasta jako nieczynny zbór kalwiński. Jednak teza ta nie znajduje żadnego historycznego uzasadnienia. Synagoga była wielokrotnie rozbudowywana i przebudowywana. W XVIII w. wydzielono drewniane sale dla kobiet, w XIX w. przebudowano je na murowane. Na nieruchomości (nr działki 391/11 o powierzchni 2936 m2), na której stała synagoga znajdowały się jeszcze dwa domy modlitwy. Dodatkowo w pobliżu stał też dom rabina i łaźnia żydowska.

Synagoga zbudowana jest na planie kwadratu, głównie z cegły palonej, nie jest podpiwniczona. Przykrywa ją dwuspadowy dach z dachówki esówki. Budynek jest jednokondygnacyjny, a od zachodu dwukondygnacyjny, z babińcem na piętrze. Jego elewacja frontowa zwrócona jest w kierunku zachodnim. Składa się z tzw. pozornego portyku z dwiema toskańskimi kolumnami, okulusu i drewnianych dwuskrzydłowych drzwi, dość głęboko osadzonych. Z prawej i lewej strony kryptoportyku znajdują się otwory okienne zamknięte półkoliście. Fasadę zamyka szczyt, w którym znajdują się dodatkowe okna. Na frontonie widniał napis w języku hebrajskim „Jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic innego tylko Dom Boży”. Przed wejściem do budynku stały dwie latarenki. Synagoga jest budowlą łączącą w sobie elementy klasycystyczne i barokowe, o zwartej, jednolitej bryle z monumentalnym wnętrzem o układzie halowym – centralnym. W centrum duża sala o układzie dziewięciopolowym ze sklepieniem podpartym 4 filarami. W polu dziewiątym między filarami umieszczono bimę ogrodzoną niewielkim żeliwnym płotkiem. Wnętrze ozdobione było piękną polichromią o motywach zwierzęco-roślinnych. Polichromia ta zachowała się jedynie w małych fragmentach. Nie zachował się żaden ślad aron ha–kodesz i bimy. Do wnętrza prowadzą trzy wejścia: osobne dla babińców oraz wejście centralne. Za wejściem centralnym znajduje się przedsionek, z którego prowadzą schody na piętro. Wnętrze zabezpieczone jest obecnie drewnianymi drzwiami.

W 1938 r. synagoga mocno ucierpiała w wyniku pożaru jaki ogarnął całe miasto. Teren synagogi względem ulicy miał niższy poziom. Wzorowano się bowiem na słowach psalmu: „Z głębi wołam do Ciebie Panie!”. W czasie szabatu domy i teren wokół synagogi odgradzano ze względu na przepisy religijne.

W czasie II wojny światowej użytkowano ją jako szpital i magazyn – między innymi przechowywano w niej zboże. Po wojnie rozebrano dwa boczne babińce, a synagoga dalej użytkowana była w celach gospodarczych – mieścił się tutaj nadal magazyny, w których trzymano owoce.

Synagogę w latach 1986–1988 pokryto nowym dachem, wykonano kanały centralnego ogrzewania, wymieniono stolarkę okienną, założono miedziane rynny i odbudowano dwa boczne babińce. W latach 90. zostało wykonane wokół niej ogrodzenie, a w 2000 r. plac przed synagogą wyłożono polbrukiem. Obecnie obiekt jest zamknięty, odbywają się tutaj wystawy czasowe, teren jest ogrodzony i zabezpieczony[1.1].

Synagoga wpisana jest do rejestru zabytków pod nr rej. 30. 

Wirtualny Spacer po synagodze w Orli przygotowany przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, sygn. W.KŻ-I-564/01.