Do drugiej dekady XIX w. Żydzi w Pszczynie nie posiadali własnej nekropolii; chowani byli na cmentarzu żydowskim w Mikołowie. W 1814 r. w Gliwicach odbyło się zgromadzenie gmin żydowskich Górnego Śląska, któremu przewodniczył członek Rady Miejskiej w Pszczynie, Abraham Muhr. Uchwalono wówczas, iż gminy winny zjednoczyć się w działalności religijnej i udzielać sobie nawzajem pomocy; gminy zmobilizowane zostały do zakupu własnych działek pod cmentarze. Dnia 2 sierpnia1814 r. trzej Żydzi z Pszczyny zakupili dużą działkę o powierzchni 1500 m kw. za 240 talarów reńskich przy ul. Strzeleckiej (wówczas znajdowała się ona poza granicami miasta). Pierwszą pochowaną tam osobą była Jettel, córka rabina Hirschela Guttmanna, która zmarła dnia 10.09.1814 roku.

W 1830 r. powołano towarzystwo pogrzebowe Chewra Kadisza, na czele którego stanęli Wolf Armuth oraz Samuel Bändel. W 1888 r. od strony ulicy wybudowano ceglane ogrodzenie ze stylizowanymi, zachowanymi do dziś kutymi furtkami oraz neogotycki dom przedpogrzebowy (bet tahara). Budynek ten wzniesiono według projektu Ernsta Betza. Jest to ceglana budowla wzniesiona na planie prostokąta. Prowadzi do niego 35-metrowa aleja.

Nad bramą wejściowa od strony ulicy umieszczono stylizowany napis w języku hebrajskim „Ponieważ koniec jest dla męża pokoju” (Psalm 37:37). Po obu bokach napisu znajdują się gwiazdy Dawida. Budynek jest nakryty czterospadowym dachem zwieńczonym iglicą. W bocznych ścianach umieszczono dwa okrągłe okna, w których prawdopodobnie pierwotnie znajdowały się witraże.

Ostatni znany pochówek na cmentarzu – Heinricha Koenigsfelda – odbył się w 1938 roku. Podczas okupacji niemieckiej w okresie drugiej wojny światowej cmentarz nie został zdewastowany. Po wojnie nie dokonywano na nim pochówków, mimo iż do Pszczyny przybyła spora grupa Żydów. Oficjalne zamknięcie dokonało się w 1959 r. na podstawie zarządzenia p.o. ministra gospodarki komunalnej z dnia 24 stycznia.

W 1972 r. władze miejskie wydały rozporządzenie, według którego „teren nieczynnego cmentarza zostanie przeznaczony (po upływie 40 lat od ostatniego pochówku) na zieleniec wewnątrz osiedla domków jednorodzinnych”. Plany nie zostały jednak zrealizowane.

Na powierzchni 0,6 ha zachowało się około 400 nagrobków. Teren cmentarza jest podzielony na pięć kwater. Na macewach znajdują się inskrypcje w języku hebrajskim i niemieckim (pierwsza inskrypcja w języku niemieckim pojawiła się na nagrobku Rosel Guttmann z domu Steiner, zmarłej 14.11.1833 r.). Na cmentarzu pochowanych jest wielu zasłużonych mieszkańców miasta i okolic: Abraham Muhr (zm. 1847) – działacz społeczny, zasłużony na rzecz równouprawnienia Żydów niemieckich, Philipp Zwiklitz (zm. 1848) – lekarz miejski, Samuel Skutsch (zm. 1862) – pierwszy żydowski przewodniczący Rady Miejskiej i prezes gminy żydowskiej w Pszczynie, Hirschel Guttmann (zm. 1874) – pierwszy rabin gminy żydowskiej w Pszczynie, Heinrich Schiller (zm. 1875) – współzałożyciel uzdrowiska w Goczałkowicach, Fedor Muhr (zm. 1893) – kupiec, przewodniczący Rady Miejskiej, prezes gminy żydowskiej w Pszczynie, Wilhelm Kohn (zm. 1896) – bankier, Chilus Mendelssohn (zm. 1899) – rabin, działacz syjonistyczny, historyk, Heinrich Timendorfer (zm. 1910) – kupiec, prezes gminy żydowskiej w Pszczynie, David Rau (zm. 1911) – czwarty rabin gminy żydowskiej w Pszczynie, Simon Steiner (zm. 1930) – karczmarz w Ćwiklicach, kantor gminy żydowskiej w Pszczynie, Heinrich Koenigsfeld (zm. 1938) – przedsiębiorca, radny miejski, związany z Chorzowem. Na szczególną uwagę zasługują rodziny: Bielschowskich, Freyów, Friedländerów, Grünpeterów, Königsfeldów, Plessnerów, Rothów, Sachsów, Schillerów, Schindlerów, Schlesingerów, Silbigerów, Simonów i wielu innych.

Nagrobki są ponumerowane do 1922 roku. Najwyższy numer ma nagrobek nr 436, należący do Anny Ehrlich. Numeracja odpowiadała numerom w księdze pochówkowej, która nie zachowała się do dzisiejszych czasów.

Cmentarz znajduje się pod stałą opieką Sławomira Pastuszki, który udziela informacji na jego temat oraz miejscowej społeczności żydowskiej. Nekropolia jest regularnie porządkowana, a kilka razy do roku organizowane są zwiedzania dla mieszkańców miasta. W latach 2008–2009 opiekun cmentarza wykonał pełną inwentaryzację nagrobków, podczas której spisano prawie 400 nazwisk pochowanych. Obejmuje ona odpisy pełnych inskrypcji nagrobnych (niemieckich i hebrajskich) wraz z tłumaczeniami.

Cmentarz żydowski w Pszczynie należy do najbardziej wartościowych w Polsce, zwłaszcza jeśli chodzi o pomniki kultury materialnej Żydów języka niemieckiego. Uderza zróżnicowanie stylistyczne nagrobków – od tradycji po historyzm, eklektyzm, secesję, aż po modernizm XX wieku. Inskrypcje tworzą obraz postępującej asymilacji. Na szczególną uwagę zasługuje stopień odnowienia nagrobków, pod względem udziału w ogólnej liczbie pomników z pewnością należący do czołówki w Polsce. Dzięki tym walorom cmentarz w Pszczynie ma wyjątkowe walory historyczne, poznawcze i edukacyjne. W 2021 r. został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/838/2021.

Bibliografia

  • Pastuszka S., Izraelickie Towarzystwo Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe w Pszczynie: wybór źródeł, Pszczyna 2017.
  • Pastuszka S., „Sprawiedliwy jak palma zakwitnie". Motywy i symbole cmentarza żydowskiego w Pszczynie, Pszczyna 2020.
  • Pastuszka S., Śladami pszczyńskich Żydów, Pszczyna 2013.
  • Piluk P., Odnalezione miejsce. Cmentarz żydowski w Pszczynie, Pszczyna 2007.
Print