Tarnogród, lokowany w 1567 r. jako miasto królewskie, w 1569 r. otrzymał od króla Zygmunta Augusta przywilej de non tolerandis Judaeis, zakazujący Żydom osiedlania się oraz budowania i kupowania domów w obrębie murów miejskich. Jednakże akt ten nie był w pełni respektowany. Jak wskazują inwentarze i zachowane dokumenty, już w chwili założenia miasta, osiedlili się tu pierwsi Żydzi, stając się właścicielami dwóch posesji.

Przywilej de non tolerandis Judaeis został oficjalnie zniesiony już w 1580 r., przez króla Stefana Batorego, który jednocześnie nadał miejscowym Żydom dodatkowe przywileje, zezwalając starozakonnym z Tarnogrodu „osiadać, domy nabywać, budować [i] handel prowadzić”. Prawo to nie było jednak egzekwowane aż do 1589 r., kiedy to Tarnogród został włączony do Ordynacji Zamojskiej, a ówczesny właściciel – Jan Zamoyski, zezwolił na osiedlanie się w mieście potomkom Mojżesza – pierwszego żydowskiego mieszkańca: Abrahamowi i Efraimowi Moszkowiczom.

Choć pod koniec XVI w., ludność żydowska w Tarnogrodzie stanowiła zaledwie 1–1,2% ogółu mieszkańców, dzięki dogodnym warunkom umożliwiającym rozwój rzemiosła i handlu, tutejsza gmina żydowska szybko rozwijała się. Pod koniec XVI lub na początku XVII w. powstały tu najważniejsze instytucje gminne, skupione w dzielnicy żydowskiej, znajdującej się na wschód od rynku głównego[1.1]. W 1648 r. społeczność żydowska miasta stanowiła już 15% ogółu mieszkańców. Być może już w latach 80. XVI w., a z całą pewnością przed 1627 r., została tu zbudowana pierwsza drewniana synagoga. Spłonęła ona w 1683 r., w czasie wielkiego pożaru, który zniszczył znaczną część miasta.

W 1648 r., w czasie ataku kozaków hetmana Chmielnickiego, gmina żydowska w Tarnogrodzie poniosła dotkliwe straty. Zostało wówczas zamordowanych ponad 550 Żydów, tj. niemal wszyscy mieszkańcy Tarnogrodu wyznania mojżeszowego. Spalono też synagogę oraz należące do Żydów domy. Wkrótce jednak, prawdopodobnie już w II poł. XVII w., w Tarnogrodzie powstała nowa gmina[1.2]. W 1650 r., według rejestru podatkowego, obok 520 rodzin chrześcijańskich, w mieście mieszkały 92 rodziny żydowskie. W 1686 r. Żydzi byli właścicielami lub dzierżawcami 83 domów w Tarnogrodzie. W tym samym roku wzniesiono też nową, zachowaną do dziś murowaną bożnicę. Dzięki wsparciu rodu Zamoyskich, gmina żydowska w Tarnogrodzie rozwijała się dobrze, zarówno pod względem demograficznym, jak też na płaszczyźnie ekonomicznej. Żydzi tarnogrodzcy prowadzili zakrojoną na szeroką skalę działalność handlową, a przedstawiciele gminy zajmowali ważną pozycję w organie administracji żydowskiej, jakim był Waad Arba Aracot (pol. Sejm Czterech Ziem)[1.1.1].

W 1686 r. doszło do poważnego konfliktu pomiędzy gminą a mieszczanami. Władze miejskie, pragnąc ograniczyć żydowską konkurencję na polu gospodarczym, zakwestionowały prawo do osiedlania się Żydów w Tarnogrodzie. Wysłani do miasta urzędnicy, dokonali spisu żydowskich posesji (Konnotacja osiadłości Żydów miasta Tarnogroda), wykazując, iż starozakonni weszli bezprawnie w posiadanie 78 i ½ placu. Biorąc pod uwagę wyjaśnienia przedstawione przez starszyznę gminy, która tłumaczyła, iż stosowne dokumenty uległy zniszczeniu, ówczesny właściciel miasta – Marcin Zamoyski, nadał miejscowym Żydom nowe przywileje, które zezwalały na prowadzenie przez Żydów działalności handlowej i zajmowanie się rzemiosłem. Zamoyski ograniczył jednak możliwość kupowania przez starozakonnych nieruchomości w obrębie murów miejskich. Pomimo tych ograniczeń, w 1715 r. niemal połowa domów przy rynku należała do żydowskich właścicieli.

W ciągu XIX w., liczba ludności żydowskiej w Tarnogrodzie zwiększała się systematycznie, aby pod koniec stulecia osiągnąć blisko 2 tys. osób, stanowiących ponad 40% mieszkańców miasta. Podobnie jak w innych ośrodkach regionu, większość rodzin żydowskich utrzymywała się z handlu – działało tu kilkadziesiąt sklepów prowadzonych przez osoby wyznania mojżeszowego. Chociaż w latach 1823–1862, ze względu na położenie miasta w pasie pogranicznym, w Tarnogrodzie nie mogli osiedlać się Żydzi z innych miejscowości, liczebność gminy stale zwiększała się, tak że w dwudziestoleciu międzywojennym ludność żydowska stanowiła już blisko 50% populacji Tarnogrodu. Na zmniejszenie się tej liczby wpłynęła jednak znacząco zapoczątkowana w latach 30. XX w. masowa emigracja zarobkowa, wywołana m.in. ogólnokrajowym kryzysem ekonomicznym.
W latach 20. i 30. XX w. pod nadzorem gminy w Tarnogrodzie znajdowały się dwie synagogi, 2 domy modlitwy, dom rabina, przytułek i dom pogrzebowy. Działały tu także prywatne domy modlitwy i liczne chedery. W miasteczku funkcjonowało kilkadziesiąt żydowskich sklepów, istniała także mała drukarnia żydowska. Część najbogatszych kupców czerpała zyski z handlu produktami drzewnymi i spożywczymi na skalę ponadlokalną. Żydowscy przedsiębiorcy byli też właścicielami dwóch młynów, dwóch tartaków, a także fabryki parkietów i wytwórni gontów. Część spośród tych przedsiębiorstw upadła jednak w latach 30. XX w., ze względu na pogarszającą się sytuację ekonomiczną[1.3].

W okresie międzywojennym w Tarnogrodzie działały wszystkie najważniejsze żydowskie partie i organizacje polityczne. Obok ortodoksyjnej Agudy, której przedstawiciele zajmowali dominującą pozycję w instytucjach gminnych[1.1.3], wielu zwolenników miał socjalistyczny Bund oraz ugrupowania syjonistyczne różnych frakcji, spośród których znaczącą pozycję zyskały Poalej Syjon-Lewica oraz syjonistyczno-ortodoksyjna Mizrachi. Pod auspicjami partii i organizacji politycznych w mieście działały liczne instytucje kulturalno-oświatowe, m.in. założone na początku lat 30. XX w. stowarzyszenie „Jawne”, prowadzące czytelnię oraz organizujące odczyty i spotkania, a także – znacznie bardziej popularne i odgrywające dużą rolę w rozwoju czytelnictwa i propagowaniu kultury żydowskiej – regionalne stowarzyszenie Biblioteka im. Fryszmana. W mieście działały też młodzieżowe organizacje syjonistyczne, m.in. Ha-Szomer ha-Cair[1.4].
Po zajęciu Tarnogrodu przez Niemców 15 września 1939 r., okupanci spalili część miasta, łącznie z budynkami znajdującymi się na terenie dzielnicy żydowskiej. Miała też wtedy miejsce pierwsza masowa egzekucja.
W maju 1942 r. utworzono getto, w którym umieszczono ponad 2,5 tys. osób z Tarnogrodu i okolicznych wsi, a także z Łodzi, Włocławka, Kalisza i Biłgoraja oraz Żydów z Austrii. Likwidacja getta rozpoczęła się na początku listopada 1942 roku. 2 września 1942 r. za domami przy ul. Kościuszki oraz na miejscowym kirkucie Niemcy rozstrzelali ok. 800–1000 mężczyzn, kobiet i dzieci, których zwłoki zostały pogrzebane na wale, przy ul. Różanieckiej oraz na cmentarzu żydowskim. Wszystkich pozostałych przy życiu więźniów getta przepędzono pieszo do Biłgoraju, skąd zostali przewiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. W sumie, w czasie wojny i okupacji zginęło ok. 2600 Żydów tarnogrodzkich, z czego ok. 1600 rozstrzelano na miejscu, a ok. 1000 zostało zamordowanych w obozach zagłady.

Nota bibliograficzna

• Kubiszyn M., Tarnogród, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 385–389.
• Tarnogrod, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah, red. A. Wein, B. Freundlich, W. Orbach, Jerusalem 1999, ss. 250–253 [online] www.jewishgen.org/Yizkor/pinkas_poland/pol7_00250.html [dostęp: 17.03.2015].
• Tarnogród, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, Nowy Jork 2001, s. 1291.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.

 

Print
הערות שוליים
  • [1.1] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 19.
  • [1.2] Jagielski J., Bergman E., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce. Katalog, Warszawa 1996.
  • [1.1.1] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 19.
  • [1.3] Tarnogród, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, Nowy Jork 2001, s. 1291.
  • [1.1.3] Tarnogród, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, Nowy Jork 2001, s. 1291.
  • [1.4] Doroszewski J., Życie oświatowe wśród mniejszości narodowych na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, „Rocznik Lubelski” 1989–1990, t. 31–32.