Żydzi zamieszkiwali Sandomierz przynajmniej od połowy XIV w., choć przypuszcza się, że początki osadnictwa żydowskiego sięgają jeszcze XIII wieku[1.1]. Pierwsza wzmianka dotyczy 1367 r., kiedy Żydzi sandomierscy razem z krakowskimi i lwowskimi wystąpili do króla polskiego Kazimierza Wielkiego o potwierdzenie przywilejów generalnych nadanych im w 1264 r. w Kaliszu przez Bolesława Pobożnego[1.2].

Z 1418 r. pochodzi najstarszy zapis o synagodze sandomierskiej[1.3]. Pod groźbą jej zamknięcia tutejsi Żydzi musieli składać miejscowej kapitule kolegiackiej daniny z pieprzu, cukru i innych artykułów. Z kolei z drugiej połowy XV w. pochodzą źródła dotyczące cmentarza. Na podstawie podatku koronacyjnego wpłaconego w 1507 r. przez Żydów sandomierskich można stwierdzić, że znajdował się tu jeden z największych lub najbogatszych ośrodków żydowskich w całej ówczesnej Polsce[1.4]. Istotnie, tutejsza społeczność w czasach I Rzeczpospolitej mogła równać się krakowskiej i lwowskiej[1.5].

W 1571 r. miały miejsce w Sandomierzu wystąpienia antyżydowskie[1.6]. W 1589 r., na prośbę władz miejskich, król Zygmunt III Waza ograniczył liczbę tutejszych domów żydowskich do 11 (mogli zamieszkiwać tylko przy jednej ulicy). Prawo to nie było jednak przestrzegane.

W 1605 r. Żydów sandomierskich oskarżono o zabicie dziesięcioletniego Marcina Kuczka. Gdy zaginął chłopiec, zatrzymano dzieci najznaczniejszych sandomierskich rodzin żydowskich. Ciała dziecka nie odnaleziono[1.7].

Z kolei w 1628 r. miał miejsce proces o mord rytualny, w którym zarzucono Żydom sandomierskim, że porwali i wytoczyli krew z tutejszego dziecka aptekarza. Oskarżeni ciało chłopca mieli porąbać i dać do zjedzenia psu. W wyniku procesu Żydów uniewinniono.

W 1639 r. oskarżona o czary Krystyna Matysówna zeznała, że sprzedała hostię Żydom sandomierskim. W wyniku tego pomówienia w Sandomierzu doszło do zamieszek – splądrowano domy żydowskie w mieście. W rozruchach aktywny udział wzięli m.in. studenci kolegium jezuickiego i służba kościelna. W wyniku procesu Żydzi zostali uniewinnieni. Natomiast osadzono i skazano sprawców tumultu[1.8].

W 1656 r. wojska Stefana Czarnieckiego, za domniemaną współpracę ze Szwedami, wymordowały dużą grupę Żydów sandomierskich. Według różnych źródeł w czasie tzw. potopu szwedzkiego miało tutaj zginąć od 23 do ponad 600 osób wyznania mojżeszowego. Następnie król Jan Kazimierz nadał wszystkie nieruchomości Żydów w Sandomierzu władzom miejskim. Jednak już w 1658 r. król zezwolił Żydom na odbudowę swojej dzielnicy w tym mieście[1.9].

W 1675 r. miał miejsce proces Żyda sandomierskiego Icka z Brzeźnicy, którego oskarżano o próbę dokonania mordu rytualnego. W 1696 r. kobieta oskarżona o kradzież i sprzedanie Żydom sandomierskim hostii została spalona.

W 1698 r. Aleksander Berek miał się dopuścić kolejnego mordu rytualnego, tym razem na dziewczynce Małgorzatce. Miało do niego dojść w tej samej kamienicy, w której wcześniej, w 1628 r., Żydzi mieli zabić chłopca. W wyniku procesu na karę śmierci zostali skazani matka dziewczynki, Katarzyna Mroczkowicowa oraz oskarżony Żyd. Po ścięciu głowa Berka miała być przybita do pala, a ciało poćwiartowane i rozwieszone na drogach za miastem.

Kolejne oskarżenie o dokonanie przez Żydów sandomierskich mordu rytualnego na pewnym chłopcu miało miejsce w 1710 roku. W wyniku procesu na karę śmierci skazano trzech Żydów. Oskarżycielem Żydów sandomierskich w procesach o mordy rytualne zarówno w 1698 r., jak również w latach 1710–1713 był archidiakon, oficjał i proboszcz sandomierski ks. Stefan Żuchowski[1.10].

Do procesu z 1710 r. nawiązują prawdopodobnie malowidła w katedrze sandomierskiej autorstwa Karola de Prevot, stanowiące część dzieła Martyrologium Romanum, wykonanego w latach 1708–1737. Jeden z obrazów w części zachodniej, Rzeź niewiniątek, przedstawia Żydów znęcających się nad chrześcijańskimi dziećmi[1.11]. Po 1989 r. obraz ten i jego obecność w katedrze był przez lata przedmiotem sporów i kontrowersji. Biskupi nie zgadzali się na usunięcie go lub umieszczenie przy nim wyjaśnienia dotyczącego fałszywości oskarżeń. W 2006 r. obraz został zasłonięty kotarą. W styczniu 2014, w czasie obchodów dnia judaizmu, została pod obrazem umieszczona tablica z wyjaśnieniem. Brzmi ono: „Obraz ten przedstawia rzekomy mord rytualny, który miałby być dokonany przez sandomierskich Żydów w celu dodania krwi dziecka chrześcijańskiego do macy używanej w czasie Paschy. Wydarzenie to nie jest zgodne z prawdą historyczną, a co więcej nigdy nie mogło mieć miejsca, gdyż prawa judaizmu zabraniają spożywania krwi. Żydzi nie mogli dokonywać i nie dokonywali mordów rytualnych. Z powodu podobnych oskarżeń byli często prześladowani i mordowani, jak to wydarzyło się również w Sandomierzu. Począwszy od XIII w. papieże zabraniali rozpowszechniania tego rodzaju fałszywych zarzutów i bronili Żydów przed nimi”[1.12].

W 1712 r., w wyniku oskarżeń Żydów sandomierskich o mordy rytualne, król August II nakazał wypędzić ich z miasta, a synagogę zamienić na kaplicę rzymskokatolicką. Postanowienia te nie zostały zrealizowane. Zostały jednak przypomniane w 1757 r., w związku z udziałem Żyda sandomierskiego w kolejnym rzekomym mordzie rytualnym. Żydzi zobowiązali się wówczas do dalszego składania świadczeń na rzecz Kościoła i w rezultacie powyższy dekret królewski nigdy nie został wypełniony.

W 1774 r. uznano, że Żydzi mogą posiadać w Sandomierzu jedynie 16 domów. W każdym z nich miało prawo mieszkać tylko po jednej rodzinie gospodarza i komornika. Poza tym nie mogli oni mieszkać pod murami miejskimi i na przedmieściach. Zakazano im także zajmować się produkcją i handlem wszelkiego rodzaju trunkami. Przyjezdni Żydzi, poza jarmarkami, nie mogli przebywać na terenie miasta dłużej niż 3 dni. Następne obostrzenia wprowadziła Komisja Dobrego Porządku w 1784 roku[1.13]. W tym samym czasie na podstawie ugody magistratu z kahałem sandomierskim, potwierdzonej następnie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1788 r., Żydzi mieli prawo posiadać w Sandomierzu 46 domów. Oprócz takiej ilości domów żydowskich w mieście znajdowały się wówczas również synagoga, cmentarz oraz szpital i łaźnia żydowska.

W XIV–XVI w. zapewne istniała tutaj niezależna gmina żydowska. Jednak przynajmniej w pierwszej połowie XVII w. Sandomierz był jedynie przykahałkiem gminy żydowskiej w Opatowie[1.14]. Od XVIII w. Sandomierz był dopiero stolicą niezależnego kahału. W 1765 r. należało do niego 801 Żydów, a liczba członków wspólnoty sytuowała go wśród średniej wielkości gmin żydowskich w powiecie sandomierskim. W 1787 r. w jego skład wchodziły 53 wsie w powiecie sandomierskim[1.15].

Pod zaborami nastąpił duży przyrost ludności żydowskiej w Sandomierzu, a szczególnie w końcu XIX w. i na początku XX w., kiedy jej liczebność osiągnęła ok. 50% ogółu mieszkańców miasta[1.16].

W okresie międzywojennym, m.in. na skutek emigracji żydowskiej oraz przyłączania do Sandomierza okolicznych miejscowości, ogólny odsetek starozakonnych w mieście zmalał. W 1921 r. mieszkało tu 2641 Żydów[1.17], mniej więcej tyle samo co w 1939 roku. W latach międzywojennych funkcjonowały w Sandomierzu m.in. dwie żydowskie biblioteki. Działał tutaj także amatorski teatr żydowski[1.18]. Większość Żydów posiadała sklepiki; część kupców zajmowała się handlem używanymi rzeczami, zbożem, jajkami w większych miastach Polski. W mieście działały żydowskie warsztaty rzemieślnicze, które zatrudniały w 1921 r. 124 osoby. W latach trzydziestych sytuacja ekonomiczna Żydów sandomierskich znacznie się pogorszyła. Jednocześnie w mieście żywe było życie polityczne i społeczne: aktywne były partie syjonistyczne, ruchy młodzieżowe, a klub sportowy Makabi, otwarty w 1929 r., liczył 100 członków. W 1934 r. w mieście miały miejsce zamieszki antyżydowskie[1.1.17].

W 1925 r. kahał sandomierski posiadał ok. 4000 wiernych. Na terenie całej gminy znajdowała się jedna synagoga – w Sandomierzu – oraz 5 innych domów modlitwy. Według wykazu z 1939 r. wartość majątku ruchomego kahału wynosiła 10 252 zł, a nieruchomego – 53 500 zł. Natomiast dochody i wydatki gminy wynosiły dokładnie po 32 944 zł[1.19]. W 1936 r. w skład kahału sandomierskiego wchodziło miasto Sandomierz, gminy Obrazów (Bilcza, Dębiany, Usarzów, Jugoszów, Komorna, Kleczanów, Lenarczyce, Różki, Obrazów, Piekary, Świątniki, Święcica, Węgrce, Wieprzki, Zdanów, Zagrody, Żurawica) i Wilczyce (Bożęcin, Chwałki, Dacharzów, Daromin, Dobrocice, Gałkowice, Gałkowice-Ocin, Kichary Stare, Kichary Nowe, Łukawa, Ocinek, Pęczyny, Pielaszów, Przezwody, Radoszki, Sadłowice, Tułkowice, Wilczyce, Wysiadłów) oraz miejscowości z gmin Dwikozy (Bożydar, Czernin, Dwikozy, Garbów, Garbów Nowy, Gołębice, Gierlachów, Góry Wysokie, Kamień Plebański, Kamień Łukawski, Mokoszyn, Mściów, Romanówka, Rzeczyca Mokra, Rzeczyca Sucha, Słupcza, Szczytniki) i Samborzec (Andruszkowice, Bogoria, Bystrojowice, Kobierniki, Koćmierzów, Łojowice, Malice, Milczany, Ostrołęka, Polanów, Samborzec, Strochcice, Śmiechowice, Wielogóra, Zajeziorze, Zawisełcze, Zawierzbie, Złota, Żuków)[1.20].

W 1939 r., po zajęciu Sandomierza, Niemcy zorganizowali pogrom ludności żydowskiej. W listopadzie tego roku utworzono Judenrat; zażądano następnie „kontrybucji” od społeczności żydowskiej. Do Sandomierza przybyło ok. 1200 żydowskich uchodźców z Kalisza i Siedlec[1.1.17]. W czerwcu 1942 r. Niemcy utworzyli getto, które objęło obszar zamknięty ulicami Żydowską i Berka Joselewicza. Przesiedlono do niego Żydów z okolicznych miejscowości. W ten sposób umieszczono w nim ok. 5200 osób. Było to jedno z najpóźniej zlikwidowanych gett w regionie. 29 października 1942 r. większość Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Tych, którzy pozostawali w kryjówkach, w większości wyłapano i rozstrzelano na miejscu[1.1.17].

10 listopada 1942 r. w Sandomierzu Niemcy utworzyli tzw. getto wtórne. Zgromadzono w nim Żydów, którzy ukryli się podczas likwidacji pierwszego getta oraz przywiezionych z Rzeszy. Łącznie znalazło się tu wtedy ok. 7 tys. osób. W styczniu 1943 r. getto sandomierskie ostatecznie zlikwidowano. Wówczas ok. 700 Żydów zdolnych do pracy wywieziono do obozu pracy w Skarżysku-Kamiennej, a ok. 6300 deportowano do Treblinki. Poza tym podczas likwidacji getta zamordowano 480 Żydów.

W lipcu 1945 r. w Sandomierzu przebywało 77 Żydów[1.21]. Część z nich przeżyła pobyt w obozach koncentracyjnych (wśród tych osób byli m. in.: Mordka Kohn, Jankiel Mordka Cynamon, Izaak Szlachbaum, Icek Horowicz, Perec Rajs, Jochweta Goldsztajn, Pola Cytryn, Icek Gefilhaus, Berek Szpeter, Dawid Licht, Bina Cukierbrot, Motek Szrajbman, Szlama Groszkowicz, Szulim Leszberg, Lejzor Brubann), inni z kolei wrócili do Sandomierza ze Związku Radzieckiego (byli to m.in.: Sara Glajtman, Rywa Szyfman, Abram Kupferblum, Rachela Rajfer, Rachela Lewi, Chaja Cwern, Lejbuś Zoberman, Jankiel Kopiec, Motel Penciner, Hersz Zajdman, Chaja Zajdman, Frajndla Slachter, Szymon Zylberg, Hersz Ofman, Lipa vel Leon Ofman, Markus vel Mordka Ofman, Mordka Wajnberg)[1.22]. Sandomierscy Żydzi w pierwszych miesiącach po zakończeniu II wojny światowej byli dość aktywni. Świadczyć może o tym chociażby powołanie do życia Powiatowego Żydowskiego Stowarzyszenia Religijnego, które było odpowiedzialne za organizowanie oraz wykonywanie praktyk i obrzędów kultu religijnego. W skład zarządu stowarzyszenia wchodzili: Szmul Wasser, Jankiel Szwajcman, Jankiel Bergier i Tanchon Kupferblum[1.23]. W mieście działał również Komitet Zjednoczenia Syjonistów Demokratów „Ichud”[1.24]. Stosunkowo szybko Żydzi zaczęli jednak opuszczać Sandomierz. We wrześniu 1948 r. w mieście miało przybywać już tylko 18 osób wyznania mojżeszowego[1.25]. Część z nich przeniosła się do większych ośrodków miejskich w Polsce (Łódź, Wrocław, Kielce), inni na stałe opuścili kraj. Wśród osób, które wyemigrowały za granicę byli m.in.: Abram Kupferblum, Szyja Zoberman, Rozalia Kupferblum, Mojtla Zoberman, Łaja Zoberman, Frajda Zoberman, Gitla Zoberman (wszyscy Toronto, Kanada), Hena Redelman (Nowy Jork, Stany Zjednoczone), Józef Zonabend (Malmö, Szwecja)[1.26].

Warto również wspomnieć, że w latach 1944–1946 w Sandomierzu i okolicach dochodziło do napaści na Żydów. Niejednokrotnie zajścia te kończyły się śmiercią ofiary, np. Chaim Penczyna z żoną został zabity przez bandytów w okolicach Sandomierza w marcu 1945 roku. W tym samym miesiącu w okolicach miasta zginęło jeszcze 6 Żydów[1.27].

Nota bibliograficzna

  • Buliński M., Monografija miasta Sandomierza, Warszawa 1879.
  • Dzieje Sandomierza, t. 3, red. J. M. Małecki, Warszawa 1993.
  • Dzieje Sandomierza, t. 4, red. W. Czajka, Warszawa 1994.
  • Eth Ezkera. Whenever I remember. Memorial book of the Jewish Community in Tzoyzmir (Sandomierz), red. E. Feldenkreiz-Grinbal, Tel Aviv 1993.
  • Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990.
  • Guldon Z., Krzystanek K., Żydzi i Szkoci w Sandomierzu w XVIXVIII wieku, „Studia Historyczne”, 1988, t. 31, z. 4.
  • Kiryk F., Leśniak F., Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991.
  • Kotowski R., Z dziejów społeczności żydowskiej Sandomierza w latach 19181939, „Biuletyn ŻIH” 2008, nr 1 (225).
  • Orłowski W., Zagłada sandomierskich Żydów. Wspomnienia mieszkańca Sandomierza, „Zeszyty Sandomierskie”, 2009, nr 28, ss. 80–82.
  • Penkalla A., Sandomierz, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 408.
  • Sandomierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1132.
  • Węgrzynek H., Sandomierz, [w:] Cała A., Węgrzynek H., Zalewska G., Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 296.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Węgrzynek H., Sandomierz, [w:] Cała A., Węgrzynek H., Zalewska G., Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 296.
  • [1.2] The Jews in Sandomierz, [w:] Eth Ezkera. Whenever I remember. Memorial book of the Jewish Community in Tzoyzmir (Sandomierz), red. E. Feldenkreiz-Grinbal, Tel Aviv 1993, s. 582.
  • [1.3] Guldon Z., Krzystanek K., Żydzi i Szkoci w Sandomierzu w XVI–XVIII wieku, „Studia Historyczne”, 1988, t. 31, z. 4, s. 528.
  • [1.4] Horn M., Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce z 1507 roku, „Biuletyn ŻIH” 1974, nr 93, ss. 11–15.
  • [1.5] Dylewski A., Śladami Żydów polskich. Przewodnik ilustrowany, Warszawa 2002, s. 149.
  • [1.6] Kiryk F., Leśniak F., Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991, s. 27.
  • [1.7] Węgrzynek H., „Czarna legenda” Żydów i procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, Warszawa 1995, s. 172, 189–190.
  • [1.8] Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990, ss. 11–13.
  • [1.9] Guldon Z., Straty ludności żydowskiej w Koronie w latach potopu, [w:] Rzeczpospolita w czasach potopu, red. J. Muszyńska, J. Wijaczka, Kielce 1996, ss. 297–299; Guldon Z., Stefan Czarniecki a mniejszości etniczne i wyznaniowe w Polsce, [w:] Stefan Czarniecki: żołnierz – obywatel – polityk, red. W. Kowalski, Kielce 1999, ss. 101–102.
  • [1.10] Guldon Z., Wijaczka J., Procesy o mordy rytalne w Polsce w XVI–XVIII wieku, Kielce 1995, ss. 18–34; zob. też: Żydzi wśród chrześcijan w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. W. Kowalski i J. Muszyńska, Kielce 1996, ss. 207–220; Kowalski W., W obronie wiary. Ks. Stefan Żuchowski – między wzniosłością a okrucieństwem, [w:] Żydzi wśród chrześcijan w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. W. Kowalski, J. Muszyńska, Kielce 1996, ss. 221–233.
  • [1.11] Dylewski A., Śladami Żydów polskich. Przewodnik ilustrowany, Warszawa 2002, ss. 151–152.
  • [1.12] Radzik Z., M. K., Nareszcie: Sandomierski obraz pomawiający Żydów o mord rytualny podpisany, „Tygodnik Powszechny”, 16.01.2014 [online] http://tygodnik.onet.pl/wwwylacznie/nareszcie-sandomierski-obraz-pomawiajacy-zydow-o-mord-rytualny-podpisany/5rq27 [dostęp: 24.06.2014].
  • [1.13] Buliński M., Monografija miasta Sandomierza, Warszawa 1879, ss. 140–141.
  • [1.14] Bursztyn J., Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z Sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985, s. 140; Kubicki R., Żydzi opatowscy od XVI do początku XIX wieku, [w:] Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka – kultura – społeczeństwo, red. J. Wijaczka, G. Miernik, Kraków 2005, s. 73.
  • [1.15] Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765, red. J. Kleczyński, F. Kluczycki, Kraków 1898, ss. 8–9; Stampfer S., The 1764 Census of Polish Jewry, „Bar-Ilan – Annual of Bar-Ilan University. Studies in Judaica and the Humanites” 1989, t. 24–25, s. 82.
  • [1.16] Marcinkowski S., Sandomierz w okresie Królestwa Polskiego (1815–1864), [w:] Dzieje Sandomierza, t. 3, red. J. M. Małecki, Warszawa 1993, s. 67; Małecki Z., Sandomierz w latach 1864–1914, [w:] Dzieje Sandomierza, t. 3, red. J. M. Małecki, Warszawa 1993, s. 109.
  • [1.17] Sandomierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1132.
  • [1.18] Matusak P., Oświata i kultura, [w:] Dzieje Sandomierza, t. 4, red. W. Czajka, Warszawa 1994, ss. 96, 98.
  • [1.1.17] [a] [b] [c] Sandomierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume II, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1132.
  • [1.19] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1763, k. 171; ibidem, sygn. 1765.
  • [1.20] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Akta miasta Sandomierza, sygn. 1224, k.8-9, Wykaz miejscowości wchodzących w skład Okręgu Bożniczego Sandomierskiego.
  • [1.21] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Starostwo Powiatowe Sandomierskie, sygn. 157, Wykaz ludności żydowskiej z 12 VII 1945 r., która powróciła z obozów niemieckich do swojego miejsca zamieszkania.
  • [1.22] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Akta miasta Sandomierza, sygn. 1991, k. 79v, 83v, 96v, 97v, 126v, 127v, 129v, 136v, 138v, 139v, 140v, 142v, 144v, 147v, 167v, Księga kontroli ruchu ludności (rejestr osób przybywających do Sandomierza w latach 1944–1947).
  • [1.23] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Starostwo Powiatowe Sandomierskie, sygn. 223, Sprawy wyznania mojżeszowego (Uznanie Powiatowego Żydowskiego Stowarzyszenia Religijnego w Sandomierzu dla organizowania, utrzymywania i wykonywania praktyk i obrzędów żydowskiego kultu jak również sporządzania zapisów przedmetrykalnych S.C.).
  • [1.24] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Starostwo Powiatowe Sandomierskie, sygn. 91, k. 1–4, Komitet Żydów Polskich w Sandomierzu.
  • [1.25] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Starostwo Powiatowe Sandomierskie, sygn. 219, k. 2, Dane dotyczące Żydów w okresie okupacji.
  • [1.26] Archiwum Państwowe w Sandomierzu, Akta miasta Sandomierza, sygn. 1995, k. 90, Księga kontroli ruchu ludności (rejestr osób opuszczających Sandomierz w latach 1946–1950)
  • [1.27] Bańkowska A., Jarzębowska A., Siek M., Morderstwa Żydów w latach 1944–1946 na terenie Polski, "Biuletyn ŻIH” 2009, nr 3 (231), s. 361.