Pierwsze wzmianki o Żydach w Tyszowcach pochodzą z 1528 roku. W 1565 r. społeczność żydowska otrzymała od Zygmunta Augusta, pragnącego wspierać rozwój ekonomiczny i demograficzny ośrodka, przywilej osadniczy, w którym król gwarantował swobodne osiedlanie się, kupowanie domów i działek, a także zezwalał na handel wszelkimi towarami, propinację i sprzedaż wszelkich alkoholi. Żydzi mieli zagwarantowane wszystkie swobody i prawa na równi z mieszczanami, pod warunkiem ponoszenia wszelkich ciężarów związanych z utrzymaniem miasta. Jedyne ograniczenie jakie obowiązywało Żydów było związane z zakazem sprawowania przez nich urzędów miejskich[1.1].  W 1569 r. król Zygmunt August ustanowił w mieście cztery jarmarki rocznie. Co środę odbywały się targi.

Jarmarki odbywały się na rynku, którego większość mieszkańców stanowili Żydzi. Zajmowali się oni głównie handlem i rzemiosłem. Zamieszkiwali oni też część Tyszowiec nazywaną „Ostrowem”. Dzięki obecności Żydów w Tyszowcach, miasto stało się największym ośrodkiem rzeźnictwa na wschód od Lwowa.

Od momentu wydania przywileju liczba żydowskich mieszkańców miasta szybko rosła. W 1571 r. w Tyszowcach mieszkało 31 rodzin żydowskich. W 1630 r. wśród 1420 mieszkańców było 280 Żydów, stanowiących 19% populacji. Miejscowa gmina szybko rozwijała się i bogaciła. Wkrótce stała się jedną z największych i najważniejszych w regionie. W 1583, 1742 i 1744 roku w Tyszowcach odbywały się posiedzenia Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot)[1.2].

W XVIII w. urząd rabina w Tyszowcach pełnili: Abraham Dawid Ber Mosze, Cwi Hirsz Zamość (autor dzieła Tiferet Cwi), Zachariasz Mendel Jaskis oraz Natan Nute Hakohen Szapira.

Rozkwit życia żydowskiego w Tyszowcach nastąpił w II połowie XVIII w., kiedy to właścicielem miasta został Jan Mier. Nastąpił wówczas wzrost liczby ludności żydowskiej. Centrum osadnictwa żydowskiego nadal znajdowało się w najstarszej części Tyszowiec zwanej „Ostrów”, położonej w rozwidleniu rzeki Huczwy. W zachodniej części rynku znajdowała się synagoga wybudowana w 1571 roku. Prawdopodobnie w XVII w., w okolicach ulicy Kościelnej, wytyczony został pierwszy kirkut.

W XIX w. w Tyszowcach silne były wpływy chasydyzmu – działały tu sztible skupiające zwolenników cadyków z Bełza, Turzyska i Husiatynia. W tym okresie miejscowi rabini wywodzili się z rodu Wahl-Glanzów[1.3]. W 1845 r. Tyszowce liczyły 2922 mieszkańców, w tym 1134 Żydów (34%)[1.4].

W 1881 r. funkcję rabina pełnił Moszek Icek Wielwelewicz, który oskarżany był przez miejscowych chasydów o zawyżanie ceny na koszerne mięso. W 1882 r. w synagodze doszło do sporu pomiędzy zwolennikami rabina a chasydami. W efekcie doszło do bójki, w wyniku której zostały wybite okna w bożnicy. Nieporozumienie zostało zażegnane dopiero w chwili, gdy wezwano rosyjską Straż Ziemską, która poskromiła zapędy obu stron. Bójka została przerwana, ale chasydzi w dalszym ciągu uprzykrzali życie Wielwelewiczowi. Oskarżali oni rabina nawet o przestępstwa przeciwko państwu rosyjskiemu. W 1884 r. Szmuel Sand napisał donos na rabina, oskarżając go o przemyt do Austro-Węgier Żydów, którzy chcieli uniknąć służby w rosyjskim wojsku. Zarzuty te nie zostały potwierdzone. Jednak chasydzka nagonka wobec Wielwelewicza spowodowała jego wyjazd w 1889 r. z Tyszowiec. Jego funkcję chwilowo przejął szkolnik synagogi. W kolejnych latach urząd ten nie został obsadzony.

W 1921 r. osada liczyła 4420 mieszkańców, w tym 2451 Żydów (55%). Większość rodzin utrzymywała się z drobnego handlu i rzemiosła. Żydzi prowadzili liczne zakłady krawieckie i ciesielskie, piekarnie i rzeźnie, a także sklepy z obuwiem, tekstyliami, artykułami kolonialnymi, farbami i kosmetykami. Działało tu także kilka większych przedsiębiorstw handlowych i produkcyjnych, których właścicielami byli Żydzi, m.in. młyn parowy, młyn wodny, skład drewna, skład materiałów łokciowych, a także skupy mąki, warzyw i jajek. W okolicach Rynku działało kilka żydowskich restauracji i wyszynków. W latach 1931–1932 w Tyszowcach powstało kino. Jego twórcami był Żyd Mejer Szek oraz Polak Kazimierz Sikorski[refr:|Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005, s. 51. ]].

Pod zarządem kahału znajdowała się murowana synagoga znajdująca się przy Rynku, usytuowany w jej pobliżu bet midrasz, a także mykwa[1.5] i rzeźnia rytualna[1.6]. W mieście nadal funkcjonowało także kilka sztibli (chasydzkich domów modlitwy).

Od początku lat 20. XX w. silnym poparciem wśród młodszego pokolenia żydowskich mieszkańców Tyszowców cieszył się ruch syjonistyczny[1.7]. Działały tu Poalej Syjon-Lewica i Poalej Syjon-Prawica, a także założony w 1918 r. oddział ortodoksyjno-syjonistycznej partii Mizrachi[1.8]. Wśród starszego pokolenia silną pozycję posiadała ortodoksyjna Aguda[1.9], a wśród klasy robotniczej – Bund[1.10].

Obok licznych chederów, od 1926 roku funkcjonowała także świecka, hebrajska szkołę sieci Tarbut. Pod auspicjami Poalej Syjon-Prawicy działało Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Frajhajt”, zajmujące się prowadzeniem pracy oświatowej wśród dorosłych. W osadzie działały młodzieżowe organizacje syjonistyczne: He-Chaluc, Ha-Szomer ha-Cair oraz Betar[1.11] oraz Stowarzyszenie „Biblioteka im. Icchaka Lejby Pereca”, zajmujące się pracą oświatową. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, w 1939 r., w Tyszowcach mieszkało 3311 Żydów, stanowiąc 43% populacji osady. Funkcję rabina w tym czasie pełnił Ariel Glanc, który posiadał swój dom obok szkoły powszechnej na rynku[1.12].

Po ataku Niemiec i Związku Radzieckiego na Polskę we wrześniu 1939 r. Tyszowce najpierw znalazły się pod kontrolą Sowietów. 8 października 1939 r. razem z wycofującą się Armią Czerwoną miasto opuściło ok. 2 tys. Żydów. Następnie wkroczyli tu Niemcy, którzy wiosną 1940 r. utworzyli 10-osobowy Judenrat. Na jego czele stanął kupiec Zeling Cukier. Niemcy powołali również policję żydowską, kierowaną przez Meira Szeka. Ok. 150 tyszowieckich Żydów wywieźli do obozu pracy w Zamościu. Pracowali oni przy budowie umocnień granicznych w okolicy Lubyczy Królewskiej. Szczególnym okrucieństwem wobec Żydów odznaczał się szef żandarmerii w Tyszowcach – Ernest Schultz. 

Do Tyszowiec Niemcy przesiedlali Żydów m.in. z Warszawy, Otwocka oraz Lublina. Przesiedleni pracowali przy regulacji koryta rzeki oraz budowie dróg. Obóz został zlikwidowany jesienią 1941 roku[1.1.7].

W nocy z 16 na 17 kwietnia 1942 r. Niemcy rozpoczęli masowe rozstrzeliwania Żydów w Tyszowcach. Żydzi zostali zgromadzeni na placu przed dawną łaźnią. Zginęło wówczas kilkaset osób. Zwłoki Niemcy wrzucili do wielkiego dołu. 25 maja 1942 r. Niemcy spędzili ok. 800 Żydów na rynek, a następnie wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu. Ci, którzy się sprzeciwiali, zostali zabici na miejscu. Zginął wówczas przywódca Judenratu – Zeling Cukier i inni członkowie Rady Żydowskiej. Zabito ich, ponieważ nie przygotowali alkoholu dla Niemców, którzy w ten sposób chcieli świętować początek eksterminacji. Podczas tej akcji kilkuset Żydom udało się uciec do lasu. Niewielka grupa młodych mężczyzn stworzyła oddział partyzancki organizujący akcje zbrojne przeciwko Niemcom i kolaborantom[1.13].

Dla pozostałych przy życiu Żydów Niemcy utworzyli getto, które mieściło się na obszarze między starym ramieniem rzeki Huczwy a Zamłyniem. W getcie umieszczono ok. 600–1000 Żydów, w tym kilkanaście rodzin żydowskich z Czech. Powołano nowy Judenrat na czele którego stanął niemiecki Żyd – Fiszleber. Wykazał się on okrucieństwem wobec własnych pobratymców. Obok getta mieścił się gminny areszt, w którym przez okres tygodnia Niemcy trzymali bez wyżywienia kilkudziesięciu Żydów. Świadkiem tego był Adam Siuda, który wspominał:

Ludzie przynosili im mleko i cienko pokrojony chleb. Podważali ramy okienne, bo nikt tego nie pilnował. Żydzi płacili jakimś dolarem lub pierścionkiem. Żandarm przychodził od czasu do czasu, zobaczyć, czy wszystko jest w porządku. Po tygodniu przyjechała żandarmeria z Rachań lub Zamościa. Kiedy Żydzi zobaczyli samochód, w celach powstał ogromny rajwach. Przeczuwali, że to ich koniec. Niemcy ustawili się szeregiem i każdego Żyda walili bykowcami. Pytali się, kto ma złoto. Taki gruby Żyd dał im gruby złoty łańcuch, pierścionek i zegarki. Niemiec wziął je, wyciągnął z kabury pistolet i go zabił. Potem inny Niemiec prowadził ich do getta. Była tam wykopana jama. Zabijał ich pojedynczo z pistoletu. Przeładował, po pięć naboi, podchodził i tylko: bach, bach, bach. Żeby chociaż jeden próbował uciec. Nikt. Na koniec sierżant z grubym brzuchem poszedł sprawdzić, czy nikt nie został w celi. Spod pryczy wyskoczył zdrowy chłop. Popchnął szwaba, aż ten się przewrócił. Reszta Niemców siedziała już w samochodzie. Zanim Niemiec wstał, zanim zaczął krzyczeć – Halt, halt!, ten uciekł przez nasz podwórek, przez zamarzniętą rzekę. Trafił go policjant granatowy. Miał karabin oparty na węgle chałupy i trafił go w łydkę. Dwóch szwabów było zawziętych, też skoczyło za nim w tę wodę. Ile mieli naboi w spluwach, tyle władowali w Żyda[1.14].

We wrześniu 1942 r. miała miejsce egzekucja, w której Niemcy stracili 49 Żydów. W październiku 1942 r. Niemcy rozpoczęli likwidację getta w Tyszowcach. Ci, którzy przeżyli do tej chwili zostali furmankami wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu[[refr: |Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.]]. Jeszcze na terenie osady Niemcy rozstrzelali 22 mężczyzn. Zginął wówczas rabin Ariel Glanc. Przywódca Judenratu – Fiszleber razem z matką i siostrą popełnił samobójstwo.

Znane są przypadki pomocy udzielanej Żydom przez ludność polską. W okresie od jesieni 1943 r. do wiosny 1944 r. u Jakuba Kopytki na Kątku ukrywała się rodzina Maira Szeka. Została ona jednak odszukana i rozstrzelana przez Niemców[1.15].

Nota bibliograficzna

  • Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, Kielce 2007.
  • Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005.
  • Kubiszyn M., Tyszowce, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 411–415.
  • Mydlak M., Zarys dziejów miasta i osady [w:] Liceum Ogólnokształcące w Tyszowcach 19442005, red. T. Sienkiel, M. Mydlak, Tyszowce 1994.
  • Pinkas Tishovits, red. Y. Zipper, Tel Awiw 1970.
  • Tyszowce, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 246.
  • Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Niektóre źródła podają tu datę 1576; zob. Tyszowce, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999. s. 244; por. Mydlak M., Zarys dziejów miasta i osady [w:] Liceum Ogólnokształcące w Tyszowcach 19442005, red. T. Sienkiel, M. Mydlak, Tyszowce 1994, s. 14.
  • [1.2] Tyszowce, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999. s. 244.
  • [1.3] Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.
  • [1.4] Niedźwiedź J., Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego, Zamość 2003, s. 552.
  • [1.5] Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005, s. 72.
  • [1.6] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 1619, k. 6.
  • [1.7] Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.
  • [1.8] Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, Kielce 2007, s. 52.
  • [1.9] Tyszowce, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 246.
  • [1.10] Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.
  • [1.11] Tyszowce, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 246.
  • [1.12] Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005, s. 66.
  • [1.1.7] Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.
  • [1.13] Tyszowce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1354.
  • [1.14] Cyt. za: Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005, s. 87.
  • [1.15] Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005, s. 88.