Żydzi w Zakopanem pojawili się stosunkowo późno. W 1765 r. na Podhalu było ich tylko 137.

Wzrost populacji nastąpił dopiero w czasie zaborów, a zwłaszcza w drugiej połowie XIX wieku. W tym czasie Żydzi zapewne zaczęli na stałe osiedlać się w Zakopanem. Byli to zazwyczaj ludzie majętni, którzy poprzez swą działalność w branży turystycznej i usługowej przyczyniali się do rozwoju uzdrowiska, stanowiąc ważny czynnik miastotwórczy. Kiedy dobra zakopiańskie wystawiono na licytacji, jedną ze stron aspirujących do ich nabycia byli Żydzi. W kronice parafii zakopiańskiej proboszcz Józef Stolarczyk zapisał (ze skrótami): „Dnia 9 maja 1889 roku kupił na licytacji Dobra Zakopanego hrabia Władysław Zamoyski, z czegośmy się niezmiernie uradowali – bo Żydzi koniecznie nabyć chcieli”[1.1] .

Pod koniec XIX w. Żydzi zaczęli nabywać kamienice, otwierać sklepy oraz oferować swe usługi w coraz większym zakresie. W spisie z 1894 r. pojawia się szereg nazwisk żydowskich właścicieli nieruchomości i domów. Między innymi przy ul. Chałubińskiego znajdowała działka rodziny Ringelhauptów, przy ul . Kościeliskiej – posesja Izaaka Stattera, a przy ul. Kasprusie – posesja Mendla Becka. Żydzi osiedlali się najchętniej przy ul. Nowotarskiej (mieszkał tu w latach 30. XX w. rabin) oraz w centrum miasta przy ul. Krupówki i Kościeliskiej. Rosnące w siłę środowisko żydowskie zorganizowane było w gminę podległą kahałowi nowotarskiemu.

W okresie międzywojennym liczebność i zamożność społeczności przejawiała się w wielości instytucji religijnych i kulturalnych. W 1938 r. wybudowano murowaną synagogę oraz założono cmentarz. Tuż przed Zagładą na terenie Zakopanego istniały zatem dwie synagogi, mykwa, cheder oraz cmentarz. Powstawały liczne organizacje religijne, zawodowe, a także kluby sportowe, takie jak „Makabi" i „Hagibor”. W wyborach do Sejmu w 1928 r. partia syjonistyczna uzyskała 8% poparcia. Wielkim wydarzeniem i świętem dla tutejszej społeczności żydowskiej było zorganizowanie w Zakopanem I Zimowych Igrzysk Świata „Makabiady”, które odbyły się 2–5 lutego 1933 roku. Zgromadziły one kilkuset żydowskich zawodników z całego świata i tysiące gości.

Środowisko żydowskie w Zakopanem nie było jednolite pod względem wyznaniowym. Składało się z trzech zasadniczych grup. Najliczniejszą stanowili umiarkowani religijnie, którzy dość szybko się asymilowali. Nie odróżniali się strojem i sposobem bycia od katolików. Drugą grupę stanowiła inteligencja, często o lewicowych poglądach, do której należeli adwokaci, lekarze, artyści i przedstawiciele wolnych zawodów. Niewielki procent stanowili chasydzi, ortodoksyjnie przestrzegający nakazów Tory.

Generalnie stosunki z ludnością katolicką układały się na ogół poprawnie. Dochodziło do aktów wandalizmu, m.in. miejscowi chłopcy obrzucali szklany dach synagogi kamieniami, jednak były to wystąpienia sporadyczne. Żydzi jawili się zakopiańczykom jako monopoliści we różnych dziedzinach życia gospodarczego. Jako przykład można podać kilka największych sklepów żydowskich na Krupówkach. Znajdował się tu magazyn galanteryjny A. Goldsteina, sklep tekstylny J. Piwoka, sklep odzieżowy Leisteina oraz zakład zegarmistrzowsko-jubilerski E. Goldwassera.

Po wkroczeniu Niemców do Zakopanego we wrześniu 1939 r. rozpoczęło się prześladowanie ludności żydowskiej. Na początku okupacji w mieście mieszkało 129 rodzin żydowskich, w większości o wysokim statusie ekonomicznym. Było wśród nich 9 adwokatów, 8 lekarzy, 64 kupców, 4 właścicieli zakładów przemysłowych, 12 właścicieli i dzierżawców hoteli i pensjonatów, 19 rzemieślników. Jeszcze pod koniec 1939 r. Niemcy zaczęli przejmować majątek żydowski, w tym warsztaty, narzędzia pracy, sklepy, nieruchomości, a nawet ubrania. Od stycznia do marca 1940 r. całkowicie zlikwidowano majątki żydowskie. Wówczas też większość miejscowych Żydów zmuszono do wyjazdu do getta w Nowym Targu.

Zakopiański Judenrat był nieustannie nękany pismami urzędowymi, w których przypominano o konieczności opuszczenia miasta przez członków społeczności żydowskiej oraz zakazie przebywania w miejscach publicznych. Według spisu sporządzonego przez dr. A. Stattera w kwietniu 1940 r. w Zakopanem przebywało 93 Żydów, a pod koniec tego roku ich liczba wynosiła już tylko 41. Nieustannie miały miejsce akty terroru. Esesmani poniżali i rozstrzeliwali Żydów na ulicy. Większość egzekucji dokonywano w siedzibie gestapo, w willi „Palace”; kilka osób rozstrzelano na cmentarzu miejskim przy ul. Nowotarskiej. Zakopiańscy Żydzi byli wykorzystywani przez okupantów do pracy przymusowej w firmie Stuag, eksploatującej kamieniołom Pod Capkami. Niemcy zorganizowali tam dla nich tymczasowy obóz, który następnie przeniesiono na Pardałówkę. Istniał on kilkanaście miesięcy, a potem więźniów wysłano do Nowego Targu. Ich los nie jest znany. Także firma Tobag, prowadząca tartak wykorzystywała robotników żydowskich.

W sierpniu 1942 r. rozpoczęła się ostateczna likwidacja społeczności żydowskiej w Zakopanem. Ostatni dokument wydany przez Judenrat nosi datę 14.08.1942 roku. W tym czasie Żydów z Zakopanego Niemcy przesiedlili do Nowego Targu, a stamtąd 30 sierpnia 1942 r. wywieźli ich do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu.

Po 1945 r. życie żydowskie w Zakopanem nie odrodziło się.

Bibliografia

  • Paczyńska I., Polityka niemieckiego okupanta, [w:] Zakopane. 400 lat dziejów, Kraków 1991.
  • Stolarczyk J., Kronika dawnego Zakopanego z lat 1848–1890, Warszawa – Kraków 1986.
Print
הערות שוליים
  • [1.1] Stolarczyk J., Kronika dawnego Zakopanego z lat 1848–1890, Warszawa – Kraków 1986, s. 35.