Lem Stanisław

Stanisław Lem - Dane osobowe
Data urodzenia: 12 września 1921
Miejsce urodzenia: Lwów
Data śmierci: 27 marca 2006
Miejsce śmierci: Kraków
Zawód: pisarz, futurolog, krytyk literacki
Powiązane miejscowości: Lwów, Kraków

„W tym okresie [po inwazji Niemiec na ZSRR w 1941 roku – przyp. red] w sposób bardzo bezpośredni i »praktyczny« dowiedziałem się, że nie jestem »Aryjczykiem«. Moi przodkowie byli Żydami, choć ja nie miałem pojęcia ani o judaizmie, ani, niestety, o kulturze żydowskiej. Właściwie dopiero nazistowskiemu ustawodawstwu zawdzięczam świadomość, że w moich żyłach płynie żydowska krew”[1.1].

Stanisław Lem (ur. 12 (13?) września 1921 r. we Lwowie, zm. 27 marca 2006 r. w Krakowie) – pisarz, futurolog, krytyk literacki. Ukończył studia medyczne, ale nigdy nie zdał egzaminów końcowych i nie pracował w tym zawodzie.

Stanisław Herman Lem urodził się we Lwowie. Według aktu urodzenia przyszedł na świat 12 września 1921 r., jednak właściwą datą był ponoć 13 września. Jak wspominał sam zainteresowany, datę zmieniono ze względu na przesądy związane z liczbą 13. Był jedynym dzieckiem Samuela i Sabiny z domu Wollner. Drugie imię otrzymał po dziadku ze strony ojca.

Samuel Lem był lekarzem wojskowym o specjalizacji laryngologicznej. Pochodził z wielodzietnej, inteligenckiej rodziny, posługującej się nazwiskiem Lehm. Spolszczona wersja Lem pojawiła się w dokumentach w 1904 roku[1.2]. Młodszą siostrą Samuela była Berta Hescheles – matka Mariana Hemara. Sabina Lem z domu Wollner wywodziła się z biednej rodziny z Przemyśla. Była o 13 lat młodsza od Samuela. Zajmowała się domem.

Dzieciństwo Stanisław spędził we Lwowie. Rodzina Lemów mieszkała w kamienicy przy ulicy Brajerowskiej 4 (ob. ukr. wuł. Bohdana Łepkoho, вулиця Богдана Лепкого). Jego rodzice uważali się za Polaków żydowskiego pochodzenia. W domu Lemów mówiło się po polsku, w grudniu ubierano choinkę. W szkole jednak przyszły pisarz uczęszczał na lekcje religii mojżeszowej[1.3]]. Sam Lem w późniejszych latach określał się jako agnostyk[1.4]

Był uczniem II Państwowego Gimnazjum im. Karola Szanojchy przy ul. Podwale 2 we Lwowie (ob. ukr. wuł. Pidwalna, вулиця Підвальна). Po lekcjach zaczytywał się w literaturze przygodowej, ale też technicznej, a nawet medycznej. Projektował własne wynalazki, m.in. samolot z napędem parowym i rower napędzany z przedniego koła[1.5].

W 1939 r. zdał maturę, ze wszystkich przedmiotów uzyskując ocenę bardzo dobrą[1.6]. Po maturze planował studia na Politechnice Lwowskiej[1.7]. Plany te pokrzyżowała sowiecka okupacja Lwowa podczas II wojny światowej. Stanisław zdał egzaminy na politechnikę, jednak jego kandydatura została odrzucona ze względu na „burżuazyjne pochodzenie” (rodzice byli właścicielami dwóch kamienic, a ojciec miał wyższe wykształcenie). W 1940 r., po odmowie ze strony uczelni technicznej, dzięki znajomościom ojca-lekarza, rozpoczął studia na wydziale lekarskim Uniwersytetu im. Iwana Franki (do stycznia 1940 r. – Uniwersytetu Jana Kazimierza).

Studia przerwała rok później inwazja Niemiec na ZSRR. Pod okupacją niemiecką podjął pracę mechanika i spawacza w niemieckiej firmie „Rohstofferfassung”, która zajmowała się odzyskiwaniem surowców. Dzięki fałszywym dokumentom rodzinie Lemów udało się uniknąć uwięzienia w lwowskim getcie.  Stanisław wspierał polski ruch oporu przekazując amunicję zdobytą w czasie pracy w „Rohstofferfassung”.

Naukę na uniwersytecie lwowskim kontynuował od chwili ponownego zajęcia Lwowa przez Sowietów do momentu „repatriacji” w 1946 roku.

W wyniku przesiedlenia rodzina Lemów przeniosła się do Krakowa. Zamieszkali przy ul. Śląskiej, a ich majątek we Lwowie całkowicie przepadł. Utrzymanie rodziny wziął na siebie schorowany Samuel Lem. Stanisław kontynuował studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym samym czasie opublikował swoją pierwszą powieść Człowiek z Marsa, zamieszczoną w piśmie „Nowy Świat Przygód”. Niedługo potem trafił do redakcji „Tygodnika Powszechnego”, w którym ukazały się jego opowiadania Obcy i Dzieje jednego odkrycia oraz proza poetycka Dzień siódmy (wszystkie opublikowane w 1946 roku). W 1948 roku napisał Szpital Przemienienia, swoje pierwsze bardziej znane  dzieło.  Również w 1948 r. początkujący literat zakończył studia medyczne, nie składając jednak egzaminów końcowych. W latach 1948–1950 pracował jako młodszy asystent w Konwersatorium Naukoznawczym Asystentów Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzonym przez doktora Mieczysława Choynowskiego[1.8].

W pierwszej połowie lat 50. poznał Barbarę Leśniak – ówczesną studentkę medycyny. Zawarli związek małżeński w lutym 1954 r., w kościele św. Piotra i Pawła w Krakowie. Także w 1954 r. zmarł Samuel Lem.

Po rezygnacji ze współpracy z „Tygodnikiem Powszechnym” wydał kolejne części Szpitala Przemienienia - Wśród umarłych i Powrót. Publikacja tych powieści była efektem nacisków cenzury, która nakazała Lemowi dodanie do fabuły wątków komunistycznych. Cała trylogia, znana jako Czas nieutracony, ukazała się w 1955 roku. Lem zyskał już wtedy status pisarza popularnego. Czas nieutracony został wydany jeszcze tylko dwukrotnie - w 1957 i 1965 roku. Autor nie zgodził się na kolejne wznowienia drugiej i trzeciej części. 

Po wydaniu Astronautów w 1951 roku i Czasu nieutraconego w 1955 rozpoczął się złoty okres w twórczości Stanisława Lema. W 1957 roku opublikował Dialogi oraz Dzienniki Gwiazdowe. W 1959 Eden Śledztwo.  W 1961 r. ukazały się Pamiętnik znaleziony w wannie, Powrót gwiazd, a przede wszystkim sztandarowa powieść  Lema – Solaris, uważana za najwybitniejsze osiągnięcie autora. Trzy lata później wydane zostały powieść Niezwyciężony oraz Summa technologiae - pierwsza książka Lema o charakterze filozoficznym. W 1965 roku opublikował Cyberiadę, w 1966 powieść autobiograficzną pt. Wysoki zamek. W 1968 roku Opowieści o pilocie Pirxie oraz Głos Pana. W 1971 ukazała się Doskonała próżnia, a dwa lata później Wielkość urojona. W 1976 roku Katar.

Pierwszy raz z zamiarem wyjazdu z Polski Stanisław Lem nosił się po wydarzeniach Marca ‘68, miał jednak wówczas maleńkie dziecko – syna Tomasza, urodzonego w lutym 1968 roku. Próby wyjazdu podjął po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku. Paszport udało mu się uzyskać dopiero jesienią 1982 r., w związku ze stypendium jakie otrzymał na Wissenschaftskolleg zu Berlin. W czasie pobytu w Berlinie wydana została powieść Wizja lokalna (1982). Niestety, autor nie mógł wówczas zabrać ze sobą rodziny, co spowodowało, że powrócił do kraju. W 1983 r., już po stanie wojennym, rodzina Lemów ostatecznie wyemigrowała przez Berlin Zachodni do Wiednia dzięki zaproszeniu austriackiego związku pisarzy. Z okresu wiedeńskiego pochodzą Fiasko oraz Pokój na ziemi opublikowane w 1987 roku.

Do Polski rodzina Lemów wróciła w 1988 roku. Od 1991 roku pisarz wznowił współpracę z Tygodnikiem Powszechnym.  W 1996 r. Stanisław Lem został odznaczony Orderem Orła Białego. W 1998 r. otrzymał doktoraty honoris causa: Uniwersytetu Opolskiego, Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 2003 roku ukazały się Dylematy - zbiór felietonów Lema z okresu 1992-2002. 

Lem należy do najbardziej znanych na świecie polskich pisarzy. Jego książki zostały przetłumaczone na 40 języków. Do najbardziej znanych ekranizacji należą: Solaris (2002, reż. Steven Soderbergh), Kongres (2013, reż. Ari Folman), Szpital przemienienia (1978, reż. Edward Żebrowski), a zwłaszcza Solaris w reżyserii Andrieja Tarkowskiego z 1972 roku.

Stanisław Lem zmarł 27 marca 2006 roku w Krakowie. Zgodnie ze swoją wolą spoczął na Cmentarzu Salwatorskim.

Drukuj
Przypisy
In order to properly print this page, please use dedicated print button.