Lilientalowa Regina

Regina Lilientalowa - Dane osobowe
Data urodzenia: 24 listopada 1875
Miejsce urodzenia: Zawichost
Data śmierci: 4 grudnia 1924
Miejsce śmierci: Warszawa
Zawód: etnografka, badaczka folkloru, nauczycielka, tłumaczka, publicystka
Powiązane miejscowości: Warszawa, Zawichost

Lilientalowa Regina (Gitla) (24.11.1875[1.1], Zawichost – 4.12.1924 Warszawa) – żydowska etnografka, pionierka badań nad obrzędowością i folklorem Żydów aszkenazyjskich, nauczycielka, tłumaczka i publicystka, związana z kręgiem I. L. Pereca.

Urodziła się jako Gitla Eiger, najstarsza z dziesięciorga dzieci Moszka (Maurycego) i Blimy Fajgi (Balbiny) z Halpernów.  Pochodziła z rabinackiego rodu słynnego talmudysty, rabina Akiwy Egera – była jego praprawnuczką.

W Zawichoście spędziła wczesne dzieciństwo, otrzymując tradycyjne żydowskie wychowanie. Tam poznała obrzędowość sztetla, słowa pieśni i modlitw, dzięki czemu, już jako etnografka, mogła czerpać z żywej tradycji. W latach 1884– 1888 uczyła się w progimnazjum żeńskim w Sandomierzu i tam dla świata nie-żydowskiego stała się Reginą. W 1893 r. przeniosła się wraz z rodziną do Zwierzyńca, gdzie jej ojciec dzierżawił browar od ordynacji Zamoyskich.

26 września 1896 r. w synagodze w Szczebrzeszynie wyszła za mąż za Nuchima (Natana) Lilientala, z którym wkrótce potem zamieszkała na stałe w Warszawie. Tam trafiła na tajne wykłady Uniwersytetu Latającego dla kobiet. Zajęcia z etnologii prowadzone przez Ludwika Krzywickiego zainspirowały ją do badań nad żydowską obrzędowością. Pod jego wpływem  nawiązała współpracę z pismami „Wisła” i „Lud”, na łamach których, w latach 1898-1905 publikowała swoje pierwsze prace etnograficzne: Przesądy żydowskie, Zaręczyny i wesele żydowskie, Życie pozagrobowe i świat przyszły w wyobrażeniu ludu żydowskiego, Legendy żydowskie o wyjściu Żydów z Egiptu, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego. Inne znane prace w jej dorobku to:  Dziecko żydowskie (1904, wyd.w przekładzie na niemiecki w 1908), Kult ciał niebieskich u starożytnych Hebrajczyków i szczątki tego kultu u współczesnego ludu żydowskiego (1921), Żywot Mojżesza na podstawie legend żydowskich (1924), Dziecko żydowskie (1927,wyd. pośmiertnie; druga praca pod tym samym tytułem).

Największe uznanie przyniosły jej trzy tomy Świąt żydowskich w przeszłości i teraźniejszości wydane przez Akademię Umiejętności w Krakowie (1909–1918). Recenzentem dwóch pierwszych tomów był historyk Majer Bałaban, a autorce przyznano stypendium naukowe.

Nie mając formalnego wykształcenia akademickiego, stale się dokształcała. Opanowała wiele języków, w tym hebrajski i aramejski, dzięki którym mogła studiować Gemarę. Na kulturę żydowską patrzyła z perspektywy religijnie wyemancypowanej intelektualistki. Badając role przypisane płciom przez tradycję i religię, sprzeciwiała się marginalizacji kobiet. Przełamywała obyczajowe tabu, pisała o kobiecej fizjologii i seksualności. W 1908 r. naraziła się ortodoksyjnym Żydom publikując tekst Precz z barbarzyństwem! Rzecz o obrzezaniu.

Zabiegała o to, żeby wprowadzić jidysz do curriculum szkolnego, zanim jeszcze został w 1908 r. uznany za narodowy język Żydów. Udało jej się to podczas pracy w chederze w Piasecznie, gdzie w 1903-1904 uczyła pisania w jidysz i arytmetyki, zbierając materiały do pracy o dziecku żydowskim. Jakub Szacki pisał, że w 1906 r. wystąpiła z żądaniem utworzenia szkół żydowskich, publicznie wypowiadała się przeciwko asymilacji i proklamowała  się jako jidyszystka[1.2].

Swoją postawę wobec języka jidysz i wobec prawa Żydów do zachowania odrębności kulturowej manifestowała w prasie polskiej. Sprzeciwiała się próbom pozbawiania Żydów ich kulturowej tożsamości, walczyła o lepszą recepcję żydowskiego języka i kultury wśród Polaków, wierząc że dzięki poznaniu uda się wyplenić antysemityzm. W 1905 r. na łamach pisma „Ogniwo” pisała: „Czy istotnie sądzicie, że Żyd mówiący swoim językiem, nie wyzbywający się tego, co w nim samym jest, nie może kochać tego co święte, i tęsknić za wielkim i górnym? Czy naprawdę myślicie, że Żyd może stać się człowiekiem tylko kosztem wyrzucenia z siebie swego »ja«, i że w Polsce jedynie polska kultura zdoła wznieść Żyda na wyżyny etyki i człowieczeństwa? Jeśli ukołysani ckliwą piosnką asymilatorów rzeczywiście tak sądzicie, to pora rozstać się z pojęciami krzywdzącemi ogół żydowski. Poznajcie bliżej ogół ten, wejrzyjcie w płody jego ducha, a przekonacie się że odrębność żydowska nic wspólnego nie ma z wrogością”. Asymilatorów postrzegała jako grupę wynarodowioną, reprezentującą klasę nielicznych uprzywilejowanych, którzy „[...] zaparłszy się ludu swego, nie znają go i nie rozumieją, którzy będąc obcy ludowi, poniewierają duszą jego jak szmatą brudną”.

Była pierwszą tłumaczką opowiadań I.L. Pereca.  Opublikowane  zostały w 1901 r. w polskojęzycznym piśmie żydowskim „Izraelita”, w którym pisarz sam zamieszczał pierwotnie własne przekłady swoich utworów, chcąc dotrzeć do zasymilowanych Żydów. Przetłumaczone przez Reginę opowiadania Pereca ukazały się także w „Życiu Żydowskim”, oraz w pismach polskich („Kurier Codzienny”, „Niwa polska”). Poprzez inspirowaną folklorem żydowskim twórczość przekonywała polskich czytelników, że w języku jidysz powstaje ambitna literatura o wysokich walorach artystycznych, uwrażliwiwiając ich na duchowość swojego narodu. Przetłumaczyła na polski Pieśni ludowe żydowskie pochodzące ze zbioru Saula Ginzburga i Petra Marka, a także fragmenty  tchines (modlitw kobiecych). 

Jako nauczycielka (do 1923 r. uczyła historii Żydów w warszawskich żydowskich gimnazjach żeńskich z wykładowym polskim), zabierała głos w prasie warszawskiej („Kurier Codzienny”, „Przegląd Tygodniowy” „Nowe Tory”,„Głos Żydowski”) poruszając problematykę wychowania młodzieży, uświadamiania seksualnego, postulując potrzebę reformy edukacyjnej i indywidualnego podejścia do rozwoju psychiki dziecka.

W 1924 roku, z entuzjazmem przyjęła propozycję współpracy z dwumiesięcznikiem „Jidysze Filologie”, jaką złożyli jej Max Weinreich i Noach Pryłucki. Nie czuła się jednak kompetentna, by pisać naukowe teksty w jidysz. Numer z jej tekstem, Ajn-hara (hebr. „Złe oko”), przetłumaczonym na jidysz przez Nechamę Epstein, ukazał się już po jej śmierci. 

Podarowane przez nią judaika zebrane podczas badań terenowych, wzbogaciły etnograficzną kolekcję żydowską w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (obecnie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie). W 1939 r. kolekcja spłonęła, ale pozostały jej ślady, utrwalone w postaci zdjęć i rycin dostępnych w jej publikacjach naukowych oraz zbiorach Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy i Muzeum Etnograficznego w Krakowie.

Urodziła troje dzieci – Stanisławę Dorotę (1897-1988), Jana (zmarł mając 7 miesięcy w 1900) i Antoniego (1908–1940). Jej bratankiem był sławny kompozytor i pianista Władysław Eiger.

Zmarła 4 grudnia 1924 r. w wyniku nieudanej operacji. Śmierć przerwała jej pracę nad czwartym tomem Świąt żydowskich i tekstem Wierzenia i praktyki ludu żydowskiego związane z menstruacją.

Dorota Liliental

Bibliografia

  • Bałaban M., R. L., „Nowe Życie” 1924, nr 1–2, ss. 441–443.
  • Lilientalowa R., Jeszcze słówko, „Przegląd Tygodniowy Życia społecznego, literatury i sztuk pięknych” z 17 (30).05.1903.
  • Eiger-Lilientalowa R., Już czas... (Głos w kwestyi żydowskiej), „Ogniwo” 1905, nr 26, ss. 594–595 oraz nr 27, ss. 616–617.
  • Gerszon L., Perec. A bisl zichrojnes, Warszawa 1919, s. 74.
  • Grącikowski P., Kobieta żydowska w badaniach Reginy Lilientalowej, [w:] Nieme dusze? Kobiety w kulturze jidysz, Wrocław 2010, ss. 379–400.
  • Grącikowski P., Okruchy pamięci, czyli co wiemy o judaikach ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie, „Etnografia Nowa” 2015–2016, nr 7–8, ss. 46–59.
  • Grącikowski P., Regina Lilientalowa – uczona, Żydówka, kobieta, [w:] Obserwatorki z wyobraźnią. Etnograficzne i socjologiczne pisarstwo kobiet, Wrocław 2014, ss. 107–130.
  • Grącikowski P., Wierzenia i praktyki ludu żydowskiego związane z menstruacją: rzecz o nienapisanej rozprawie Reginy Lilientalowej, [w:] Mykwa – rytuał i historia, Wrocław 2014, ss. 157–171.
  • Jakimyszyn-Gadocha A., Modlitwy dla kobiet (tchines) i ich obecność w piśmiennictwie etnografów (folklorystów) żydowskich przed 1939 rokiem, „Etnografia Nowa” 2015–2016, nr 7–8, ss. 386–399.
  • Pryłucki N., Regine Liliental, „Moment” z 12.12.1924, s. 4.
  • Szacki J., Der tod fun a jidene „talmid chacham”, „Der Tog" (New York) z 7.01.1925.
  • Tuszewicki M., Żaba pod językiem. Medycyna ludowa Żydów aszkenazyjskich przełomu XIX i XX wieku, Kraków-Budapeszt 2016.
  • Weinreich M., Eiger-Liliental R., „A por gedenk-werter", „Der Tog" (Wilno) z 12.12.1924, s. 3.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Ta data potwierdzona jest przez przez akt urodzenia Reginy Lilientalowej i inne dokumenty. Autorzy wielu biogramów błędnie podają rok jej narodzin jako 1877, powielając pomyłkę we wspomnieniu, które po śmierci  etnografki opublikował historyk Majer Bałaban .
  • [1.2] Szacki J.,  Der tod fun a jidene „talmid chacham”, „Der Tog” (Nowy  Jork) z 7.01.1925.
In order to properly print this page, please use dedicated print button.