Tuwim Julian

Julian Tuwim - Dane osobowe
Data urodzenia: 13 września 1894
Miejsce urodzenia: Łódź
Data śmierci: 27 grudnia 1953
Miejsce śmierci: Zakopane
Zawód: poeta; tłumacz
Powiązane miejscowości: Warszawa, Nowy Jork

Tuwim Julian (13.09.1894 Łódź – 27.12.1953 Zakopane) – wybitny poeta, tłumacz, jeden z najpopularniejszych twórców dwudziestolecia międzywojennego, autor popularnych wierszy dla dzieci (m.in. LokomotywaPtasie RadioSłoń Trąbalski).

Tuwim pochodził z zasymilowanej żydowskiej rodziny mieszczańskiej. Urodził się w Łodzi i związek z tym miastem widoczny był w jego późniejszej twórczości. W 1916 r. przeniósł się do Warszawy na studia prawnicze oraz filozoficzne. Z obu kierunków jednak szybko zrezygnował. Tuwim debiutował jako tłumacz poezji Leopolda Staffa na esperanto na łamach warszawskiego czasopisma „Pola Esperantisto” (1911), zaś dwa lata później w „Kurierze Warszawskim” ukazał się jego pierwszy wiersz Prośba. W 1918 r. został wydany drukiem jego debiutancki tom wierszy pt. Czyhanie na Boga, który zdobył od razu sławę i popularność. W swych kolejnych tomach, odznaczających się programowym witalizmem, określających się negatywnie wobec tradycji Młodej Polski i symbolizmu (Sokrates tańczący, 1920; Wierszy tom czwarty, 1923), Tuwim wprowadzał obrazy czerpane z życia miejskiego i obficie korzystał ze środków mowy potocznej, a tradycyjne gatunki literackie (m.in. balladę i odę) związał z codzienną tematyką. Wielokrotnie podmiotem swych wierszy czynił współczesnego mieszkańca miasta (tak metropolii, jak i prowincji), zafascynowanego dynamiką życia. Niekiedy wątki potoczne łączył z motywami mitologicznymi (np. Dionizosa) i religijnymi (np. Chrystus pokazywany na tle współczesnego miasta). Związki z Młodą Polską zaznaczają się zwłaszcza w erotykach utrzymanych w stylu nastrojowo-impresjonistycznym (tom Siódma jesień, 1922), a także w nawiązaniu do poezji Leopolda Staffa, którego uznał za swojego mistrza. Już wtedy ujawniła się jedna z cech charakterystycznych twórczości Tuwima – niezwykła wirtuozeria językowa.

Tuwim w 1918 r. był współzałożycielem kawiarni poetyckiej „Pod Picadorem”, a rok później wraz ze związanymi z kawiarnią przyjaciółmi wydał pierwszy numer czasopisma „Skamander”, od którego nazwę wzięła cała grupa poetycka „Skamandryci”. Od 1924 r. był stałym współpracownikiem tygodnika „Wiadomości Literackie”, w latach 1925–1926 tygodnika „To-To” oraz pism satyrycznych: „Cyrulik warszawski” (1919–1932) oraz „Szpilki” (1936–1939). Uznawany jest także za współzałożyciela Związku Artystów i Kompozytorów Scenicznych (ZAiKS). 

W latach 30. XX w. tonacja wierszy Juliana Tuwima zmieniła się radykalnie. Z tego okresu pochodzą jego najwybitniejsze zbiory liryczne: Rzecz czarnoleska (1929), Biblia cygańska (1932), Treść gorejąca (1936), a także zbiór utworów satyrycznych Jarmark rymów (1934) oraz arcydzieło Tuwima, bliski katastrofizmowi poemat Bal w Operze (powstał w 1936 r., opublikowany w „Szpilkach” w 1946 r., nr 30–34, wyd. osobne 1982), łączący elementy satyry z nowatorskimi grami językowymi, wizje groteskowe z motywami czerpanymi z Apokalipsy. Poeta nie stronił od podejmowania aktualnych kwestii politycznych (m.in. pacyfistyczny wiersz Do prostego człowieka, cykl Z wierszy o państwie). W utworach tego rodzaju dochodzi do głosu ze szczególną siłą antytotalitarna postawa poety: współczesnej „dziczy pogańskiej” jest przeciwstawiana „sarenka horacjańska” (w wierszu Na ulicy), w innych utworach zaś elementem kontrastu stają się obrazy i wartości romantyczne. W liryce pochodzącej z tej dekady ujawniają się odwołania do tradycji klasycznej (Horacy, Jan Kochanowski) i romantycznej (w tym do Cypriana Norwida), a cała twórczość demonstruje nowatorskie połączenie elementów kultury wysokiej i popularnej, na jednym krańcu znajdują się czyste liryki, na drugim teksty użytkowe prozą i wierszem, jak piosenka i skecz przeznaczony dla kabaretu bądź rewii, noworoczna szopka na tematy aktualne (wybór Kabaretiana 2002).

W tym okresie powstały także znakomite wiersze dla dzieci, wolne od natrętnej dydaktyki, igrające słowem (np. słynna Lokomotywa), które otwierają nową epokę w tej dziedzinie twórczości, oraz większość wspaniałych przekładów – głównie poezji rosyjskiej (od Słowa o wyprawie Igora po poetów XX w.), wśród których szczególne miejsce zajmują utwory Aleksandra Puszkina (tom Lutnia Puszkina, 1937). Poezja rosyjska oddziaływała na oryginalną twórczość Tuwima. Do najważniejszych przekładów z innych języków należą tłumaczenia wierszy Arthura Rimbauda. W okresie międzywojennym Tuwim odniósł ogromny sukces literacki. W 1935 r. otrzymał Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literackiej (PAL) i nagrodę polskiego Pen Clubu, był jednakże, zwłaszcza w 2. poł. lat 30. XX w., przedmiotem niewybrednych ataków antysemickich ze strony skrajnej prawicy nacjonalistycznych (zarzucano mu m.in., że nie czuje ducha języka polskiego i go niszczy).

Okres okupacji spędził poeta na obczyźnie (od 1942 r. w Nowym Jorku). Napisał wówczas obszerny poemat dygresyjny, ogłoszony po powrocie do Polski w 1946 r.: Kwiaty polskie (1949, 1 wyd. pełne 1990 – 11 w kolejności). Mimo że są w nim świetne fragmenty, odznaczające się błyskotliwością i wirtuozerią, a niekiedy głębią, jako całość nie spotkał się z przychylnym przyjęciem krytyki i publiczności czytającej. Natomiast wielkie znaczenie miały wyimki poematu, które w czasie okupacji docierały do kraju i były szeroko czytane (zwł. fragment znany pt. Modlitwa). Reakcją na Holokaust był napisany w USA manifest My, Żydzi polscy (Londyn, „Nowa Polska” 1944, nr 8, wyd. osobne Tel Awiw 1944, krajowe 1986). Powrót do kraju, któremu władze komunistyczne nadały wielki rozgłos, wywołał reakcje potępienia ze strony emigracji i stał się przyczyną zerwania m.in. z zaprzyjaźnionymi skamandrytami – Janem Lechoniem i Kazimierzem Wierzyńskim.

Ostatnie lata życia były dla Tuwima jako poety czasem kryzysu. Jego twórczość z tego okresu, ilościowo nader skromna, złożona z kilku wierszy okolicznościowych, uległa wpływom oficjalnej estetyki socrealistycznej. Kontynuował z powodzeniem działalność edytorską i szperacką, którą zajmował się od wczesnej młodości, publikując różnego rodzaju zapomniane teksty, zwłaszcza z XIX w. (m.in. Polski słownik pijacki. Antologia bachiczna, 1935; Cztery wieki fraszki polskiej, 1937; Polska nowela fantastyczna, 1949; cykl Cicer cum caule, czyli Groch z kapustą, „Problemy” 1949–54, wyd. osobne 1958), a także curiosa literackie i językowe (m.in. Pegaz dęba, czyli Panopticum poetyckie, 1950). Twórczość Tuwima uzupełniają bardzo obszerne juvenilia, ogłoszone w 1990 r., oraz parafrazy utworów teatralnych o charakterze komediowym.

W PRL poeta cieszył się uznaniem władz komunistycznych, sankcjonował reżim, po którym spodziewał się rozwiązania wielu problemów społecznych, ale też angażował się w sprawy szlachetne: korzystając ze swej dobrej pozycji u władz, zabiegał z powodzeniem w sprawie uchylenia wyroków śmierci, uratował życie kilku osobom. W 1951 r. otrzymał nagrodę państwową I stopnia.

Michał Głowiński

Bibliografia:

  • Głowiński M., Poetyka Tuwima a polska tradycja literacka, Warszawa 1962.
  • Sawicka J., „Filozofia słowa” Juliana Tuwima, Wrocław 1975.
  • Skamander, t. 3: Studia o poezji Juliana Tuwima, red. I. Opacki, Katowice 1982.
  • Stradecki J., Julian Tuwim, Warszawa 1959.
  • Stępień T., Kabaret Juliana Tuwima, Katowice 1989.
  • Tuwim J., Bal w Operze, wstęp Miłosz Cz., Kraków 1999.
  • Tuwim J., Pisma zebrane, wstęp R. Matuszewski, t. 1–6, Warszawa 1986–93.
  • Tuwim J., Wiersze wybrane, opracowanie i wstęp M. Głowiński, Wrocław 1986.

 

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.