Mendelsohn Erich

Erich Mendelsohn - Dane osobowe
Data urodzenia: 21 marca 1887
Miejsce urodzenia: Olsztyn
Data śmierci: 15 września 1953
Miejsce śmierci: San Francisco
Zawód: architekt; teoretyk sztuki
Powiązane miejscowości: Berlin, Monachium, Londyn, Jerozolima

Mendelsohn Erich (21.03.1887 Olsztyn – 15.09.1953 San Francisco) – architekt, teoretyk sztuki.

Najsławniejszym Żydem pochodzącym z Olsztyna był Erich Mendelsohn, wybitny architekt o światowej sławie, jeden z twórców i propagatorów konstruktywizmu, modernizmu oraz niemieckiego ekspresjonizmu, autor kilku publikacji o tematyce architektonicznej. Urodził się 21.03.1887 r. w kamienicy przy ówczesnej ul. Podgórnej 21 (Oberstrasse, dzisiaj ul. Staromiejska 10; miejsce urodzin upamiętnia okolicznościowa tablica wmurowana w ścianę od strony ul. Św. Barbary), w rodzinie Emmy z Jaruslawskich i Dawida Mendelsohnów, jako piąty z synów. Ojciec był kupcem, matka – modystką.

Lata nauki szkolnej w Olsztynie nie zwiastowały przyszłego geniuszu. Kończąc gimnazjum humanistyczne w rodzinnym mieście, nie aspirował do podjęcia dalszej edukacji akademickiej – do zawodu kupca zaczął przygotowywać się w Berlinie. W 1906 r. rozpoczął studia ekonomiczne na uniwersytecie w Monachium. Już wówczas opowiadał się za syjonizmem, a wkrótce wstąpił do Związku Syjonistycznego w Niemczech (Zionistische Vereinigung für Deutschland). W 1908 r. powrócił do Berlina, gdzie podjął studia architektoniczne na Uniwersytecie Technicznym, jednak dwa lata później ponownie wyjechał do Monachium i tam w 1912 r. ukończył studia z wyróżnieniem. W Monachium zetknął się z twórczością Theodora Fischera, miał również kontakt z członkami grup artystycznych takich jak Der Blaue Reiter oraz Die Brücke. Jeszcze w trakcie studiów, w 1911 r. zaprojektował na prośbę olsztyńskiej gminy żydowskiej dom przedpogrzebowy Bet Tahara (hebr. Dom Oczyszczenia), który był pierwszym zrealizowanym projektem autorskim. Został wzniesiony przy miejscowym kirkucie (obecnie ul. Zyndrama z Maszkowic) i istnieje do dnia dzisiejszego.

W latach 1912–1914 Mendelsohn prowadził w Monachium własną pracownię architektoniczną, a rok później ożenił się z wiolonczelistką Luise Maas. Dzięki żonie poznał astrofizyka Erwina Freundlicha oraz jego brata, Herberta, wicedyrektora Instytutu Fritza Habera mieszczącego się w Berlinie-Dahlem. Zajmował się on teorią względności Einsteina, i w celu jej udowodnienia planował wzniesienie specjalnego obserwatorium astronomicznego, tzw. Wieży Einsteina (Eisteinturm). Znajomość z Mendelsohnem zaowocowała zleceniem mu wykonania tego projektu (1920–1921). Bliska zażyłość łączyła architekta również z producentami kapeluszy z Luckenwalde, Salomonem i Gustavem Hermannami, i im także zawdzięczał on swe przedwojenne sukcesy, związane z budową tamtejszej fabryki.

Po wybuchu I wojny światowej Mendelsohn został powołany do wojska, gdzie w wolnym czasie szkicował fabryki oraz inne budynki. Często dołączał je do listów wysyłanych do żony z rosyjskich i francuskich frontów. Po powrocie z wojny pod koniec 1918 r., jako architekt znany z realizacji wcześniejszych projektów, założył własne biuro w Berlinie. Już w 1920 r. w Amsterdamie ukazało się poświęcone jego twórczości czasopismo „Wendingen”, wydawane przez Hendrika Wijdevelda. Cztery lata później pisano o nim również w zeszycie z serii „Wasmuths Monatshefte für Baukunst”. W tym samym roku Erich Mendelsohn założył wspólnie z Ludwigiem van der Rohe oraz Walterem Gropiusem grupę artystyczną Der Ring, skupiającą nowoczesnych architektów. Stykał się także m.in. z Kadinsky’m, Klee, Marc’iem. Podczas podróży po Ameryce poznał Franka Lloyda Wrighta, wtedy też zaczął czerpać inspirację z nowoczesnych transatlantyków i tramwajów. Biuro Mendelsohna prężnie się rozwijało i zatrudniało w końcu niemal czterdziestu pracowników, wśród których byli między innymi Richard Neutra, Hans Schwippert, Ernst Sagebiel oraz Julius Posener, późniejszy krytyk i historyk architektury. Dzięki dużej ilości dobrze płatnych zleceń Mendelsohn zdołał zgromadzić spory majątek i w 1926 r. kupił willę w Berlinie, a dwa lata później rozpoczął budowę własnego domu na działce o powierzchni 4000 m2, w berlińskiej dzielnicy Rupenhorn.

Wśród ówczesnych realizacji wysoko ceniono m.in. budynek dziennika „Berliner Tageblatt” w Berlinie (1921–1923), Dom Jedwabiu Weichmanna w Gliwicach (1922), zakłady włókiennicze Meyera Kauffmanna w Głuszycy (1922–1923), Lożę pod Trzema Patriachami (Zu den drei Erzvätern) w Tylży, domy towarowe w Stuttgarcie (1925–1926) i Chemnitz (19272–1928), dom towarowy R. Petersdorffa we Wrocławiu, kino Universum, Niemiecki Syndykat Haftu i Columbus-Haus w Berlinie, pawilon na wystawie prasy w Kilonii, etc. W 1925 r. na zaproszenie władz gościł w ZSRS, gdzie w ówczesnym Leningradzie zaprojektował budynek fabryki pończoch i trykotaży Krasnoje Znamja. Jego projekty zostały zrealizowane także w Norwegii. W 1929 r. Menelsohn opracował projekt zagospodarowania kirkutu przy Steffeckstrasse w Królewcu – była to ostatnia realizacja projektu żydowskiego w Prusach Wschodnich. W rodzinnym mieście według projektu powstałego w berlińskiej pracowni Mendelsohna przebudowano hotel „Deutsche Haus”.

W 1933 r., zaraz po dojściu do władzy nazistów, ze względu na swoje żydowskie pochodzenie, Mendelsohn wyemigrował do Londynu. Jego majątek został wówczas skonfiskowany przez narodowych socjalistów, a jego nazwisko wykreślono z listy niemieckich architektów. Wykluczono go również z członkostwa w Pruskiej Akademii Sztuki (Preuβische Akademie der Künste). W Anglii Mendelsohn podjął trwającą do 1936 r. współpracę z Sergem Chermayeffem. Tutaj też zasłynął z wygrania projektu na sanatorium De La Warra w Bexhill. Później wyjechał do Palestyny, gdzie w 1935 r. otworzył biuro w Jerozolimie. Według jego projektu wzniesiono m.in. klinikę uniwersytecką w Jerozolimie, szpital rządowy w Haifie, Anglo–Palestina Bank, willę Chaima Weizmanna (późniejszego prezydenta Izraela).

W 1938 r. Mendelsohn przyjął obywatelstwo brytyjskie i zmienił imię na Erik, a w 1941 r. ostatecznie osiadł w USA. Do końca wojny jego aktywność zawodowa ograniczała się do wykładów akademickich i publikacji, ponieważ nie posiadał amerykańskiego obywatelstwa. Mimo to, już wówczas był doradcą tamtejszego rządu. W 1945 r. przeniósł się do San Francisco, gdzie realizował projekty na zlecenie przede wszystkim różnych gmin żydowskich. Wśród nich można wymienić synagogi w St. Louis w Cleveland (1946), Waszyngtonie, Baltimore, Dallas, szpital im. Majmonidesa w San Francisco. W nim to Erich Mendelsohn zmarł 15.09.1953 r. w wyniku choroby nowotworowej, z którą borykał się przez kilkadziesiąt lat i przez którą stracił oko już w 1921 roku.

Podczas zjazdu architektów, który odbył się 06.09.2009 r., powstała fundacja imienia Ericha Mendelsohna (Erich-Mendelsohn-Stiftung). Jej założycielem jest berliński architekt Helge Pitz, który zajmował się m.in. restauracją kilku budynków wzniesionych według projektu Mendelsohna. Celem fundacji jest zbadanie życia oraz twórczości niemieckich architektów pochodzenia żydowskiego.

Źródła:

  • Alicke K.D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, t. I, Monachium 2008, kolumna 50.
  • Bętkowski R., Olsztyn jakiego nie znacie. Obraz miasta na dawnej pocztówce, Olsztyn 2003, s. 71.
  • Chłosta J., Znani i nieznani olsztyniacy XIX i XX wieku, Olsztyn 1996, ss. 133–135.
  • Kabus R., Juden in Ostpreussen, Husum 1998, ss. 102, 134–135.
  • Sommerfeld A., Juden im Ermland, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, red. M. Brocke, M. Heitmann, L. Lordick, Hildesheim 2000, s. 53.
  • Wolski B., Eryk Mendelsohn  architekt z Olsztyna, [w:] Szkice Olsztyńskie, red. J. Jasiński, Olsztyn 1967, ss. 258–265.
Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.