Szaro Henryk, właśc. Szapiro Henoch (23.10.1900, Warszawa – 08.06.1942, Warszawa) – reżyser i scenarzysta, jeden z najważniejszych twórców kina niemego w Polsce.

Henoch Szapiro urodził się w Warszawie jako syn Dawida i Anny z domu Ebin. Według różniących się ustaleń historyków, urodził się 21 albo 23 października 1900 roku.  Młode lata spędził w Rosji; ukończył II Gimnazjum w Saratowie, następnie studiował w Instytucie Inżynierów Komunikacji w Petersburgu. Inżynierię porzucił jednak dla sztuki. Wykształcenie artystyczne zdobywał w  szkole przy Teatrze Aleksandryjskim – najstarszym rosyjskim teatrze narodowym. Z jego własnych relacji wynika, że kształcił się także w Moskwie.

W Piotrogrodzie podjął pierwsze próby reżyserskie; prawdopodobnie pracował również jako asystent kierownika artystycznego Żydowskiego Studia Teatr, Aleksieja Granowskiego. W Berlinie, gdzie przebywał w 1923 r., dołączył do kabaretu „Niebieski Ptak” (ros. Siniaja Ptica), założonego przez rosyjskich emigrantów.

W 1924 r. zdecydował się wrócić na stałe do Warszawy; najpewniej to w tym czasie przyjął nazwisko Szaro. Po krótkim epizodzie pracy na stanowisku reżysera i kierownika artystycznego teatrzyku literackiego „Stańczyk”, zwrócił się ku kinematografii.

Debiutem Henryka Szaro jako reżysera filmowego była komedia Rywale (1925). W głównej roli wystąpił również debiutujący Eugeniusz Bodo, przyszła wielka gwiazda kina międzywojennego. W tym samym roku na ekranach kin pojawił się Jeden z 36 (jid. Der lamed-wownik) – film fabularny w języku jidysz, którego akcja toczy się podczas powstania styczniowego. Tytuł filmu nawiązywał do trzydziestu sześciu sprawiedliwych, tzw. łamed wowników, którzy zgodnie z wierzeniami wywodzącymi się z żydowskiego folkloru żyją w każdym pokoleniu, a od ich zasług zależą losy ludzkości i świata. Jeden z 36 to jeden z dwóch, obok Ślubowania (jid. Tkijes kaf, 1937), filmów Henryka Szaro poruszających tematykę żydowską i zrealizowanych w języku jidysz.

Pierwszy kryminał wyreżyserowany przez Szaro, Czerwony błazen (1926), opowiadał historię morderstwa warszawskiego bankiera. Akcja kolejnego filmu, melodramatu Zew morza (1927), działa się w Gdyni. Dzięki obsadzeniu w głównych rolach najpopularniejszych gwiazd kina tamtych lat oraz ujęciom nakręconym w porcie morskim – wybudowanej zaledwie dwa lata wcześniej dumie Rzeczpospolitej, film przyciągnął do kin rzesze widzów. W 1928 r. na łamach czasopisma „Kino dla wszystkich” ukazała się jego trzyczęściowa relacja Moje wrażenia z podróży do Afryki.

Kolejny etap twórczości reżysera wyznaczyły ekranizacje powieści Stefana Żeromskiego, Ireny Zarzyckiej i Stanisława Przybyszewskiego – filmy Przedwiośnie (1928), Dzikuska (1928) i Mocny człowiek (1929). Adaptacja filmowa Mocnego człowieka uznawana jest za najważniejszy film Henryka Szaro. We współpracy z włoskim operatorem Giovannim Vitrottim udało mu się stworzyć niepokojący, odważny film, zrealizowany w duchu awangardy i niemieckiego ekspresjonizmu. Tego samego roku został honorowym członkiem francuskiego Union des Artistes Cinématographiques w Nicei.

W 1930 r. Szaro powrócił do tematyki patriotycznej, tworząc dramat historyczny pt. Na Sybir. Częściowo udźwiękowiony film opowiadający o rewolucji 1905 r. w Królestwie Polskim był wyświetlany również we Włoszech i Stanach Zjednoczonych. Podobny charakter i wydźwięk miała kolejna produkcja reżysera, Rok 1914 (1932), która jednak nie powtórzyła sukcesu filmu Na Sybir.

W 1933 r. na ekranach kin pojawiły się jego Dzieje grzechu – adaptacja wzbudzającej wiele kontrowersji powieści obyczajowej Stefana Żeromskiego. W ostatnim dniu tegoż roku Szaro ożenił się z Felicją Goldmanówną, córką dyrektora Towarzystwa Ubezpieczeń „Europa”.

Być może na skutek nieprzychylnych recenzji krytyków, jakie pojawiły się po Dziejach grzechu, Szaro sięgnął po łatwiejszy i bardziej przystępny temat filmowy, biorąc na warsztat znaną polską legendę – Pana Twardowskiego (1936). Jednocześnie znalazł się w gronie współzałożycieli Stowarzyszenia Realizatorów i Techników Filmowych.

W 1937 r. wyreżyserował trzy dzieła: niszowy film fabularny Ślubowanie (jid. Tkijes kaf), w którym gościnnie wystąpił chór Wielkiej Synagogi w Warszawie; melodramat Ordynat Michorowski (drugą część poczytnej Trędowatej Heleny Mniszkówny) oraz komedię Trójka hultajska według farsy Johanna Nestroya. W 1939 r. stworzył swój ostatni film, dramat obyczajowy Kłamstwo Krystyny na podstawie powieści Dzień upragniony Stefana Kiedrzyńskiego.

Nieznane są dokładne losy Henryka Szaro po wybuchu II wojny światowej. Wiadomo, że razem z teściem Ignacym Goldmanem uciekł do Wilna, skąd w połowie 1942 r. zdecydował się wrócić do Warszawy. W getcie warszawskim mieszkał przy ul. Pańskiej. Niebawem, wraz z teściem został rozstrzelany przez Niemców w ramach akcji likwidacyjnej uciekinierów ze wschodu. Z uwagi na niepewną datację tego wydarzenia, dokładna data śmierci jest nieznana – zginął 6 sierpnia, 8 sierpnia albo 6 września 1942 roku.

Anna Styczyńska

Bibliografia:

  • Włodek R., Szaro (właściwie Henoch Szapiro) Henryk [online] https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/henryk-szaro [dostęp: 24.10.2021].
Drukuj