„W zgasłym temu kilka dni Abrahamie Stern, straciło społeczeństwo jednego z tych członków swoich, których wynalazki przynoszą zaszczyt umysłowi ludzkiemu”. Tak wspominał znanego wynalazcę i matematyka Kurier Warszawski. Stern pochodził z tradycyjnej rodziny żydowskiej z Hrubieszowa, gdzie pracował w zakładzie zegarmistrzowskim. Tam jego zdolności zostały zauważone przez Stanisława Staszica, ówczesnego właściciela dóbr hrubieszowskich. Dzięki jego protekcji, Stern mógł osiąść w Warszawie i zostać członkiem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk. Zasłynął jako twórca maszyn liczących i urządzeń technicznych oraz aktywny działacz społeczności żydowskiej, obejmujący w latach 1826–1835 funkcję rektora w Warszawskiej Szkole Rabinów. Jedna z jego córek, Sara wyszła za Chaima Zeliga Słonimskiego, dając tym samym początek rodowi Słonimskich, z którego wywodziło się wiele znanych postaci.

Najczęściej podawane lata urodzin Abrahama Sterna to 1762 lub 1769. Pierwsza z dat opiera się na informacji z „Kuriera Warszawskiego” nr 33 z 4 lutego 1842 r.: „Sławny z wynalazków matematyczno-mechanicznych Abraham Stern, Członek b. Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk, Członek Prezydujący w Komitecie Cenzury ksiąg i pism Hebrajskich, przeżywszy lat około 80, wczoraj rozstał się z tym światem”. Druga data pojawia się we wspominkowym artykule zamieszczonym w Tygodniku Ilustrowanym nr 248 z roku 1864: „W małym miasteczku dawnego województwa lubelskiego, w Hrubieszowie, urodził się Stern 1769 roku”. Niestety nie wiemy skąd autor artykułu zaczerpnął tę datę.

Dokładny rok urodzin Abraham Sterna musi niestety pozostać nierozstrzygnięty. Obowiązek rejestracji narodzin, ślubów i zgonów ludności żydowskiej na terenach polskich wszedł w życie dopiero wraz z Kodeksem Napoleona w 1807 roku. Akt urodzenia Abrahama Sterna nigdy nie został więc spisany. Najstarszym dokumentem podającym wiek Sterna jest jego akt ślubu z Szajndlą Lipszitz zawartego w Warszawie 15 sierpnia 1823 roku.  W chwili zawarcia ślubu Abraham miał według dokumentu 52 lata, czyli możemy określać jego rok narodzin na około 1771. Należy jednak pamiętać, że wiek podany w dokumencie niekoniecznie musi dokładnie oddawać stan faktyczny. Wobec braku aktu urodzenia, został on podany na podstawie aktu znania, dokumentu opartego na zeznaniach świadków znających osobę której akt dotyczył.

W czasie zawarcia ślubu nie żyli już rodzice Abrahama: Henoch Glaser i Sora Haskel. Przepisy nakładające na Żydów obowiązek przybierania nazwisk pojawiły się dopiero w czasach zaborów. Różne nazwiska u Abrahama i Henocha, mogą wskazywać, że w momencie przyjmowania nazwisk, Abraham mieszkał już poza domem rodzinnym; zdarzały się jednak też przypadki nadawania różnych nazwisk członkom tej samej rodziny, mieszkających w jednym domu. Nazwiska Abrahama i Henocha najprawdopodobniej zostały przyjęte w okresie 1795–1809, kiedy Hrubieszów znajdował się pod panowaniem Austrii.

Z aktu małżeństwa wynika, że Abraham był już poprzednio żonaty. Jego pierwsza żona Frajdla (Fraydel), zmarła w Hrubieszowie w 1814 roku. Z tego małżeństwa pochodził najprawdopodobniej Izaak Stern, który w 1829 r. został nauczycielem Szkoły Rabinów w Warszawie. Jego nagrobek znajduje się na cmentarzu przy ul. Okopowej.

Druga żona – Szajndla Lipszytz w 1823 r. miała 19 lat. Ślub w synagodze najprawdopodobniej wzięli na kilka lat przed ślubem cywilnym. Dwoje ich najstarszych dzieci, Jakub i Eydel urodziło się odpowiednio w 1818 i 1821 r., zostały jednak oficjalnie zarejestrowane dopiero w 1831 roku. Późną rejestrację dzieci tłumaczy się w dokumentach „nieobecnością w domu” (Jakub) i „słabością ojca” (Eydel). Łącznie pomiędzy 1818 a 1837 r. urodziło się dziewięcioro dzieci Abrahama i Szajndli.

Dzięki zachowanej decyzji Urzędu Municypalnego Miasta Warszawy w sprawie przyznania Sternowi duplikatu zgubionej książki legitymacyjnej oraz zapisach w aktach stanu cywilnego, możemy prześledzić jego kolejne miejsca zamieszkania w Warszawie. W 1818 r. mieszkał pod numerem hipotecznym 1066, czyli w nieistniejącym już pałacu Łubieńskich przy ul. Królewskiej. W latach 1823 i 1824 mieszkał pod numerami 794 i 747 (oba przy ul. Elektoralnej). Między 1825 a 1829 r. był odnotowywany pod numerem 1079, przy ul. Twardej. W 1832 r. – pod numerem 1063 (późniejszy adres policyjny Królewska 45).

Abraham Stern został pochowany na cmentarzu żydowskim na Bródnie. Jego nagrobek niestety został zniszczony w czasie okupacji niemieckiej podczas drugiej wojny światowej. W sierpniu 2020 r. udało się z dużą dokładnością ustalić miejsce w którym się znajdował.

Stern, jak pisze „Kurier Warszawski”, „zostawił liczną rodzinę bez żadnego majątku, i tę tylko do grobu zabrał pociechę, iż w kilka tygodni przed śmiercią zaręczył starszą Córkę swoią z Panem Ch: Z: Słonimskim”. Wspomniana córka to Sara Gitel, urodzona 13 października 1824 r., poetka i animatorka kultury. Jej mąż Chaim Zelig Słonimski był wynalazcą, matematykiem, pisarzem i astronomem, wydawcą hebrajskiego pisma „Ha-Cefira” (hebr., Jutrzenka). Według artykułu w „Izraelicie” z 20 maja 1904 roku, Chaim Zelig urodził się 10 marca 1810 w Białymstoku. Sara została jego drugą żoną. Po raz pierwszy ożenił się w 1828 r. w Zabłudowie, ale wziął rozwód już po trzech latach.

Od Sary i Chaima Zeliga wywodzi się wiele znanych postaci, z których najbardziej rozpoznawalną jest wnuk Antoni Słonimski, pisarz, założyciel kabaretu „Pod Picadorem” i grupy literackiej Skamander. Był synem z drugiego małżeństwa Stanisława Słonimskiego, lekarza, według niektórych teorii, pierwowzoru postaci doktora Szumana w Lalce Bolesława Prusa.

Stanisław przyszedł na świat jako Szoel (Saul) około 1852 roku. Był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa, z Idą Korngold, miał syna Adama, który został inżynierem w Częstochowie. Drugie małżeństwo zawarł z Eugenią Marią Goldman, urodzoną w Aniołowie (dziś dzielnica Częstochowy) około 1871 roku. Oboje dokonali konwersji na katolicyzm. Troje pierwszych dzieci zostało ochrzczonych w parafii św. Antoniego z Padwy w Warszawie z opóźnieniem, zapewne urodziły się jeszcze przed aktem konwersji rodziców. Kazimierz (ur. 19 kwietnia 1889) w 1890 r., Jan (ur. 20 czerwca 1887) oraz Halina (ur. 19 kwietnia 1889) – rok później. Stanisław i Eugenia małżeństwo w obrządku rzymsko-katolickim zawarli dopiero w 1894 r., w tej samej parafii. Słonimscy mieszkali pod adresem Niecała 6, gdzie Stanisław prowadził też swoją praktykę lekarską (warszawskie księgi adresowe z lat 1889–1909 wymieniają pod tym adresem jego gabinet chorób wenerycznych).

Najstarszy syn Jan zmarł w szpitalu starozakonnych w 1916 r. we wsi Czyste, tuż przed włączeniem jej do Warszawy (dzisiejsza dzielnica Wola). Zgon został odnotowany w parafii Świętego Stanisława.

Najmłodsi synowie Słonimskich, Piotr i Antoni zostali ochrzczeni w parafii św. Antoniego Padewskiego już po katolickim ślubie rodziców. Piotr urodził się niemal rok przed chrztem, 6 grudnia 1893 r.; zginął wraz z żoną w powstaniu warszawskim. Również Antoni (ur. 15 listopada 1895) ochrzczony został z dużym opóźnieniem, w dniu 23 kwietnia 1896 roku.

W 1934 r. Antoni Słonimski ożenił się z Janiną Konarską (ur. 30 kwietnia 1900 w Łodzi), pochodzącą z żydowskiej, fabrykanckiej rodziny Seidemanów z Łodzi. W 1924 r. wraz z rodzicami zmieniła nazwisko na Konarska i dokonała konwersji na katolicyzm. Antoni i Janina po ślubie zamieszkali w kamienicy przy ul. Flory 2. Małżeństwo nie doczekało się potomstwa. Spoczywają we wspólnym grobie na cmentarzu leśnym w Laskach.

 Maciej Wzorek

Źródła:

  • Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie, Metrykalia do 1945 r., sygn. 603.
  • Archiwum Główne Akt Dawnych, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 5467.
  • Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Hrubieszowie, sygn. 5.

  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego gminy warszawskiej IV cyrkułu, sygn. 43.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego gminy warszawskiej IV cyrkułu, sygn. 45.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego gminy warszawskiej V cyrkułu, sygn. 51.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznań niechrześcijańskich w Warszawie, sygn. 2.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznań niechrześcijańskich w Warszawie, sygn. 9.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznań niechrześcijańskich w Warszawie, sygn. 14.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznań niechrześcijańskich w Warszawie, sygn. 75.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznań niechrześcijańskich w Warszawie, sygn. 107.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznań niechrześcijańskich w Warszawie, sygn. 172.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego wyznania mojżeszowego w Warszawie, sygn. 42.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej św. Antoniego w Warszawie, sygn. 23.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej św. Antoniego w Warszawie, sygn. 24.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej św. Antoniego w Warszawie, sygn. 27.
  • Archiwum Państwowe w Warszawie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej św. Antoniego w Warszawie, sygn. 28.
Drukuj