Historia mówiona
Świadkowie historii
Projekty
Tematy

Edward Malinowski

Imię rozmówcy:
Edward
Nazwisko rozmówcy:
Malinowski
Alias rozmówcy:
Edward Mersyk
Badacz:
Józef Markiewicz
Operator:
Piotr Boruszkowski
Sygnatura:
MPOLIN-HM569
Data nagrania:
7 marca 2018
Miejsce nagrania:
Warszawa
Czas trwania nagrania:
1:46:48
Format:
Wideo
Język nagrania:
polski
Prawa autorskie do nagrania:
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
Projekt:
Ocalali podczas Zagłady

Tematy

Emigracja, Getto warszawskie, II wojna światowa, Kryjówki, Ocaleni z Zagłady.

Miejsca powiązane

Biogram rozmówcy

Edward Malinowski (Edward Mersyk) urodził się 14 maja 1939 roku w Warszawie przy ul. Wielkiej, obecnie nieistniejącej, a kiedyś jednej z głównych ulic Śródmieścia. Ojciec Edwarda Mersyka, Marek (Mordke) Mersyk urodził się w Kowlu na Ukrainie, a matka Stefania Mersyk z domu Frendzel w Warszawie. Rodzice byli adwokatami. W momencie wybuchu II wojny światowej jego rodzina mieszkała przy ulicy Nowolipie 13, która później stała się częścią getta. W mieszkaniu przebywali razem z rodziną. W getcie ojciec pracował w szopie szczotkarzy, a matka reperowała mundury Armii Niemieckiej. Kiedy Edward był małym chłopcem w większości zajmował się nim dziadek Jakub Frendzel.

Jedno z pierwszych wspomnień Edwarda Malinowskiego jest jednocześnie jednym z jego najbardziej traumatycznych przeżyć podczas II wojny światowej. Kiedy miał zaledwie cztery lata i jego rodzice przebywali w pracy, został w mieszkaniu z dziadkiem. „Pewnego dnia (…) Niemcy zrobili akcję w getcie i pamiętam, że my z dziadkiem uciekliśmy na strych tego domu w którym mieszkaliśmy (…) Mój dziadek był bardzo religijny (…) i on się zaczął modlić, miał założony szal i w tym momencie weszło dwóch Niemców (…) Podszedł do mojego dziadka (…) i on dziadka zaczął bić, bić kolbą”.

Drugi moment, który Edward zapamiętał z getta, rozgrywał się na Umschlagplatzu, miejscu z którego Niemcy wysyłali Żydów do obozu śmierci w Treblince. Edward znalazł się tam z dziadkiem i przebywał kilka godzin. Kiedy jego ojciec wrócił z pracy i uświadomił sobie, co się wydarzyło, przekupił znajomego sprzed wojny, w getcie policjanta Żydowskiej Służby Porządkowej, aby odzyskać syna. Edward otrzymał środek usypiający i został przemycony przez mury getto na furmance, w plecaku. Jego dziadek został na Umschlagplatzu. Był to ostatni raz kiedy Edward widział dziadka. Rodzina (poza przemyconym w plecaku Edwardem udało się uciec jego ojcu, matce, ciotce i kuzynce) uciekała z getta i ukrywała się po tzw. stronie aryjskiej, przede wszystkim w domu przy ulicy Grójeckiej 104. Dom ten był częściowo zniszczony w trakcie kampanii wrześniowej w 1939 roku. Rodzina wynajmowała pokój w jednym z mieszkań w zamian za jego wyremontowanie. Funkcjonowała na fałszywych dokumentach tożsamości, m.in. pod nazwiskiem Malinowscy.  

Marek Mersyk postanowił opuścić mieszkanie przy Grójeckiej z dwóch powodów: miał tzw. zły wygląd, który mógł zdradzić całą rodzinę, a także chciał walczyć przeciwko Niemcom. Właścicielka mieszkania skontaktowała go z – rzekomo – członkami ruchu oporu w Warszawie. Którzy okazali się szmalcownikami. Pewnego dnia w mieszkaniu zjawili się mężczyźni, którzy mieli zabrać Marka Mersyka do partyzantki. Po kilku dniach ci sami mężczyźni wrócili z prośbą o jego palto: „Powiedzieli do mamy, że w lesie jest bardzo zimno. On potrzebuje palto zimowe, żeby dała palto zimowe. Ona dała palto zimowe. Przy wyjściu z mieszkania, powiedzieli do właścicielki: »On tego palta nie będzie nigdy potrzebował. Myśmy go wzięli do gestapo, już pierwszego razu«. […] Mama strasznie rozpaczała”.

Edward wraz z matką, ciotką i kuzynką zostali w mieszkaniu przy Grójeckiej do sierpnia 1944 roku, kiedy wybuchło powstanie warszawskie. Teren, na którym znajdował się budynek, był przejęty przez brygadę Waffen-SS Rosyjskiej Wyzwoleńczej Armii Ludowej (RONA) pod dowództwem Bronisława Kamińskiego, odpowiedzialnej za zbrodnie wojenne na cywilach na warszawskiej Ochocie. Rodzina cudem uniknęła rozstrzelania, kryjąc się w jednej z części piwnicy budynku, a następnie w pobliskim ogródku działkowym. W tym ogródku wykrył ich Niemiec, który jednak zaoferował pomoc rodzinie, obiecał przynieść wodę. Niedługo potem zjawił się żołnierz RON-y, który w ciotce Edwarda rozpoznał Żydówkę i zaczął ją prowadzić na rozstrzelanie. Edward wspomina: „Myśmy zaczęli mówić pacierze. […]  matka z ciotką zaczęły krzyczeć: »Nie, nie, nie« […] W tym czasie żołnierze niemieccy, którzy może byli jakieś 40-50 metrów dalej z boku… Oni, chyba, grali w siatkówkę. Tak mi się wydaje. To chyba byli żołnierze nie Wehrmachtu, a chyba Luftwaffe, bo mieli takie mundury bardziej szare. Zaczęli krzyczeć: »Dosyć zabijania cywili! Dosyć zabijania cywili!«. W dalszym ciągu, nie mam pojęcia, czy oni wiedzieli, że my jesteśmy Żydzi, czy jesteśmy cywile”.

Rodzina trafiła do obozu przejściowego „Zieleniak”. Potem, ulicą Opaczewską, w kierunku Dworca Zachodniego, została wyprowadzona do obozu w Pruszkowie. Potem ukrywała się m.in. w Grodzisku Mazowieckim, przez dłuższy czas mieszkała w Żyrardowie, gdzie doczekała wyzwolenia.

Po wojnie rodzina zamieszkała w dawnym mieszkaniu ciotki przy ulicy Marszałkowskiej 56. Edward ukończył liceum Staszica (dawniej Gottwalda). Zaczął grać na skrzypcach i uczęszczał do szkoły muzycznej. Następnie dwa lata studiował muzykologię na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, a potem studiował na Akademii Medycznej. Poznał tam swoją przyszłą żonę. Oboje zostali lekarzami. W związku z kampanią antysemicką Marca 1968 roku Edward Malinowski razem z żoną, córką i swoją matką zdecydowali się na emigrację, przede wszystkim ze względu na przyszłość ich córki. Przebywali w Austrii i we Włoszech, zanim ostatecznie wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych w 1969 roku. Edward przeprowadził się do Detroit, był kardiologiem, m.in. w szpitalu Sinai-Grace. Często dzieli się opowieścią o swoich przeżyciach wojennych – m.in. z młodzieżą w Holocaust Memorial Center w Michigan.

Opis sytuacji rozmowy

Rozmowa została zarejestrowana w studio Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Streszczenie

  1. Miejsce i data urodzenia rozmówcy, 0:0:44
  2. Informacja o rodzicach (miejsce urodzenia, wykształcenie), 0:01:05
  3. Znalezienie się w getcie warszawskim (informacje o dalszej rodzinie i warunkach mieszkalnych), 0:02:01
  4. Praca rodziców w getcie, 0:03:54
  5. Wspomnienia związane z dziadkiem rozmówcy, 0:04:42
  6. Wydostanie się z Umschlagplatz, 0:06:00
  7. Zamieszkanie w domu przy ul. Grójeckiej, 0:07:05
  8. Opuszczenie domu przez ojca rozmówcy, 0:08:25
  9. Ucieczka z getta, 0:09:20
  10. Praca matki i ciotki rozmówcy po aryjskiej stronie, 0:11:27
  11. Organizacja pomocy dla żydów, 0:12:02
  12. Wybuch Powstania Warszawskiego, 0:14:20
  13. Pomoc ze strony oficera rosyjskiego, 0:19:51
  14. Wprowadzenie się do mieszkania przy ul. Marszałkowskiej, 0:20:30
  15. Praca matki i jej siostry, 0:21:40
  16. Okres szkolny, 0:21:50
  17. Odnalezienie informacji o bracie ojca, 0:23:26
  18. Studia, 0:24:35
  19. Rozpoczęcie pracy w szpitalu, 0:25:38
  20. Wydarzenia marca 1968 roku i decyzja o emigracji, 0:28:49
  21. Droga do Stanów Zjednoczonych (przez Włochy, Wiedeń), 0:31:48
  22. Początek życia w Detroit, 0:40:10
  23. Praca w szpitalu, 0:41:00
  24. Zgłoszenie się do Komisji Poboru Wojskowego, 0:42:31
  25. Rozpoczęcie studiów dermatologicznych przez żonę, 0:43:17
  26. Informacje o córce rozmówcy (dorastanie, studia, praca), 0:45:52
  27. Pierwsze wyjazdy do Polski, 0:49:50
  28. Działalność społeczna, 0:51:38
  29. Odnalezienie informacji o ojcu, 0:53:08
  30. Pobyt w Rzymie (w drodze do Detroit), 01:00:40
  31. Odnalezienie informacji o dalszej rodzinie, 01:02:10
  32. Tematy poruszane na zajęciach dla młodzieży prowadzonych przez rozmówcę, 01:02:37
  33. Życie w Warszawie po wojnie, 01:05:20
  34. Zaskoczenie związane z wydarzeniami w marcu 1968 roku, 01:08:01
  35. Pojawiające się perspektywy wyjazdu (Dania, Szwecja), 01:09:11
  36. Początki pracy w szpitalu w Detroit, 01:09:47
  37. Powody podjęcia decyzji o wyjeździe, 01:12:30
  38. Powracanie do wojennych wspomnień, 01:13:41
  39. Matka i ciotka rozmówcy podczas emigracji, 01:15:39
  40. Aktualne życie na emigracji, 01:18:21
  41. Stosunek córki do korzeni polskich i żydowskich, 01:19:16
  42. Utrzymywanie kontaktów, 01:23:17
  43. Trudności życia na emigracji, 01:25:18
  44. Kontakt z organizacjami żydowskimi i społecznością żydowską w Stanach Zjednoczonych, 01:30:59
  45. Obywatelstwo, 01:36:19
  46. Uczęszczanie na lekcje religii w szkole, 01:39:35
  47. Organizacje żydowskie, 01:40:50
In order to properly print this page, please use dedicated print button.