Najstarsza wzmianka o mieszkających w Adamowie Żydach pochodzi z 1827 roku. W tym czasie żyło tu już ponad 100 osób wyznania mojżeszowego, stanowiąc ok. 18% mieszkańców ośrodka. Wskazuje to, że osadnictwo żydowskie rozpoczęło się znacznie wcześniej.

Adamowscy Żydzi podlegali najpierw kahałowi w Kocku, choć pod wieloma względami miejscowość była blisko związana z Łukowem. Pod koniec XIX w. społeczność, licząca już niemal 500 obywateli, dysponująca synagogą[1.1] oraz cmentarzem cieszyła się już pełną autonomią. W 1897 r. w miasteczku mieszkało 664 Żydów.

Samodzielna gmina adamowska szybko rozwijała się zarówno pod względem ekonomicznym, jak i demograficznym. Na początku lat 20. XX w. Żydzi stanowili ponad jedną trzecią populacji – wedle spisu z 1921 r. było ich 664 na 1934 mieszkańców. Obok synagogi i cmentarza do gminy należały rzeźnia rytualna oraz mykwa[1.2]. W latach 1928–1930 funkcję rabina pełnił J. Grynwald[1.3]. Gmina zatrudniała też jednego nauczyciela, co podpowiada, że obok prywatnych chederów działała tu Talmud-Tora, przeznaczona dla chłopców z najuboższych rodzin. W okresie międzywojennym w miasteczku działały liczne partie i organizacje polityczne, pośród których szczególną popularnością cieszyły się ugrupowania syjonistyczne. W latach 20. XX w. miały tu swoje komórki m.in. Organizacja Syjonistyczna oraz syjonistyczno-ortodoksyjna partia „Mizrachi”.

We wrześniu 1939 r. Adamów znalazł się pod okupacją niemiecką. W listopadzie 1940 r. miała miejsce pierwsza masowa egzekucja, w trakcie której na terenie cmentarza rozstrzelano 40 Żydów. W getcie w Adamowie obok miejscowych Żydów znaleźli się także mieszkańcy sąsiednich miejscowości oraz grupa przesiedlonych z Nasielska.

Akcja wysiedleńcza rozpoczęła się w połowie października 1942 roku. Ponad 300 osób starszych i niedołężnych zostało rozstrzelanych na miejscu – na przedmieściach, na łące leżącej na wschód od kościoła. Ciała ofiar zostały pochowane w polu, ok. 500 m. od miejsca egzekucji, w kierunku wsi Glinne. Większość spośród pozostałych – 1724 osoby, przesiedlono do getta w Łukowie, skąd w dniach 26–27 października 1942 r. oraz 7–11 listopada 1942 r., wraz z mieszkańcami Łukowa, Kocka, Wojcieszkowa, Stanina i innych okolicznych miejscowości, trafili do obozu zagłady w Treblince. W osadzie pozostała tylko niewielka grupa żydowskich robotników, zgrupowana w obozie pracy. Został on ostatecznie zlikwidowany w sierpniu 1943 roku.

Jeszcze przed rozpoczęciem akcji wywózkowej z getta w Adamowie uciekła grupa mężczyzn, którzy ukrywali się w lasach w okolicach Szczałbu i Krzywdy. Stworzyli oni blisko 40-osobowy oddział partyzancki, podejmujący akcje przeciwko Niemcom i przedstawicielom władz lokalnych, współpracującym przy organizowaniu wysiedleń (wedle Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust zasilili oni oddział już istniejący[1.4]). Dowódcą oddziału był Mosze Majorek. Do najgłośniejszych akcji partyzantów należał zbrojny atak na areszt w Adamowie, skąd uwolniono kilkudziesięciu Żydów.

Bibliografia

  • Adamow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 20.
  • Adamów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocoust, red. G. Miron, Jerusalem 2009, s. 2.
  • Czubaszek K., Żydzi Łukowa i okolic, Warszawa 2008.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski 1918–1939, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 730; 1617.
  • [1.2] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski 1918–1939, sygn. 721; 1617.
  • [1.3] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski 1918–1939, sygn. 1617.
  • [1.4] Adamow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 20.